NGUYÊN NHÂN VÀ SỰ SUY THOÁI CỦA PHẬT GIÁO ẤN ĐỘ
Thích Trung Hữu

buddhism in indiabuddhism in indiaSau khi Đức Phật nhập diệt thì Phật giáo tiếp tục phát triển và mở rộng, cả về phương diện địa lý lẫn tư tưởng. Về phương diện địa lý, Phật giáo lan tỏa ra các vùng xa xôi khác của Ấn Độ. Đặc biệt dưới thời vua Asoka, Phật giáo đã được truyền ra nước ngoài như Miến Điện, Tích Lan…

Dưới thời vua Kanishka, Phật giáo truyền sang Trung Quốc. Đến thế kỷ thứ VIII lại truyền qua Tây Tạng… Về phương diện tư tưởng thì ta thấy có sự ra đời của Phật giáo bộ phái, sự phát triển của A-tỳ-đạt-ma, nhất là sự hình thành Phật giáo Đại thừa, rồi Mật tông, Trung quán, Duy thức, Nhân minh… Ấy vậy mà trong quá trình phát triển như thế, Phật giáo ở Ấn Độ, với những nguyên nhân chủ quan và khách quan, cũng đã bộc lộ những dấu hiệu suy thoái, để rồi cuối cùng gần như diệt vong trên chính mảnh đất mà đạo Phật xuất hiện.

Đúng như triết gia và nhà Phật học người Đức Edward Conze đánh giá và nhận định : Câu chuyện của Phật giáo Ấn Độ không phải khi nào cũng vinh quang, mà có khi cũng rất buồn.

1. Nguyên nhân

1. 1. Nguyên nhân chủ quan

Theo tường thuật của Pháp Hiển, Huyền Trang và Nghĩa Tịnh, những người đến Ấn Độ vào những thế kỷ V, VI, và VII thì lúc bấy giờ những Tăng sĩ Ấn Độ đã thể hiện sự suy thoái và khủng hoảng đạo đức. Họ sống xa hoa và không biết tiết độ trong nhà hàng. Họ có mái ấm gia đình và đem cả vợ con vào chùa ở mà không hề biết xấu hổ. Các chùa khởi đầu làm kinh tế tài chính, và chư Tăng trở thành thương gia hay nhà công nghiệp. Họ cũng chăn nuôi và nuôi tớ trai, tớ gái. Họ chiếm hữu những gia tài, cả động sản lẫn bất động sản, với số lượng lớn. Nói chung thì họ chỉ thích làm việc làm trần gian, trong khi đó thì trọn vẹn thiếu cẩn trọng với lời Phật dạy, không học cũng không tu. Thật ra sự suy thoái và khủng hoảng đạo dức của chư Tăng Ấn Độ còn nhiều góc nhìn để bàn chứ không nên nhìn một cách đơn thuần. Ví dụ như thời vua Asoka, do vì vua quá ủng hộ Phật giáo nên chư Tăng được nhiều tặng thêm. Điều này đã lôi cuốn những những tầng lớp bất hảo của xã hội. Họ vào chùa để khỏi phải đi lính và lao động nhưng lại được hưởng nhiều quyền lợi và nghĩa vụ. Đã thế thì hẳn nhiên họ không thể nào họ tu hành một cách chơn chánh. Điều này đã làm cho những vị chân tu bất bình và hiệu quả là suốt bảy năm không hề tổ chức triển khai định cư kiết hạ và bố-tát, khiến cho vua Asoka phải làm một cuộc thanh lọc và đuổi 60 ngàn Tăng sĩ giả ra khỏi Tăng đoàn. Dù sao đi nữa thì thực trạng sa đọa của chư Tăng là có thật, và điều này đã góp thêm phần không nhỏ vào sự suy tàn của Phật giáo ở Ấn Độ. Thiếu tổ chức triển khai là một nguyên do khác. Phật giáo từ xưa đến nay không có một tổ chức triển khai ngặt nghèo so với Tăng đoàn và nhất là so với hội đồng Phật tử tại gia. Các Fan Hâm mộ Phật giáo không có một sự link như nhau và kiến thiết xây dựng một tổ chức triển khai đặc trưng cho hàng tại gia như Fan Hâm mộ ở những tôn giáo khác. Tính không tổ chức triển khai ở đây còn biểu lộ ở chỗ là Phật giáo không có một chương trình để ràng buộc Fan Hâm mộ gắn bó với đạo Phật từ thế hệ này sang thế hệ khác. Ở những tôn giáo khác, khi đứa trẻ vừa sinh ra thì họ đã đem đến đền thờ hoặc nhà thở để làm lễ cho đứa bé như lễ rửa tội của đạo Thiên Chúa, coi như đứa trẻ đó đã là một Fan Hâm mộ rồi. Cho nên một người theo đạo là cả nhà theo đạo, một nhà theo đạo là cả dòng họ theo đạo, và được tiếp nối từ thế hệ này đến thế hệ khác. Còn so với Phật giáo, theo đạo là một việc làm tự nguyện, không chỉ có vậy còn được khuyến khích là hãy tâm lý và tìm hiểu và khám phá kỹ càng trước khi quy y. Truyền thống này thật ra đã có từ thời Đức Phật. Chính Đức Phật không khi nào tìm cách lôi kéo người khác quy y cho đến khi nào người ta thật sự mong ước. Tuy nhiên, khi Đức Phật còn tại thế, người ta đến với đạo Phật trải qua nhân cách tuyệt vời của Đức Phật. Nhưng khi không còn Đức Phật nữa, nếu như chư Tăng không hề lôi cuốn họ thì họ hoặc là con cháu họ sẽ bỏ đạo Phật mà theo đạo khác. Việc không xây dựng một hội đồng Phật giáo chuyên biệt, lúc thông thường thì có vẻ như vô hại, nhưng khi Phật giáo gặp nạn thì không thể nào chống đỡ nổi vì không có tổ chức triển khai, không có người chỉ huy, và điều này đã đúng với Phật giáo Ấn Độ. Khi Hồi giáo xâm lăng Ấn Độ, họ sát hại tổng thể những tôn giáo địa phương khác như đạo Hindu, đạo Jain, và đương nhiên là đạo Phật, tuy nhiên trong khi những tôn giáo khác hồi sinh lại được thì chỉ có Phật giáo là bị diệt vong tại Ấn Độ. Vì sao như vậy ? Vì những Fan Hâm mộ Phật giáo, như Jacobi đã chỉ ra, “ như thể là người ngoài, người bạn, và người ủng hộ của Tăng đoàn mà thôi ”. Còn Tăng đoàn thì họ còn cúng dường, ủng hộ. Khi Tăng đoàn tan rã thì họ cũng tan rã theo. Không có ai đứng ra lôi kéo bảo vệ Phật pháp.

Mọi Người Cũng Xem   NSND Tự Long bất ngờ ngồi ghế nóng “Ai là tỷ phú”

1.2 Nguyên nhân khách quan

Về nguyên do khách quan, tiên phong và trước hết phải kể đến sự thù hằn của đạo Bà-la-môn nói chung. Lý do là Phật giáo chủ trương bình đẳng giai cấp, do đó đã rình rập đe dọa vị trí “ cao quý ” của giai cấp Bà-la-môn. Phật giáo cũng chống lại việc hiến tế động vật hoang dã. Người Ấn có thói quen mời những đạo sĩ làm lễ cúng những vị thần ở làng hay mái ấm gia đình họ. Do anh hưởng của Phật giáo, người ta không còn tin và không còn mời những đạo sĩ làm lễ nữa, do đó mà những đạo sĩ này bị mất đi nguồn lợi lớn, nên họ đã tích hợp với nhà cầm quyền để chống lại Phật giáo. Đặc biệt là khi Phật giáo gần như trở thành quốc giáo dưới thời vua Asoka, nghĩa là rình rập đe dọa sự sống sót của họ, thì đương nhiên những Bà-la-môn và Fan Hâm mộ của họ không hề làm ngơ. Do đó họ phát động một trào lưu chống lại Phật giáo với nhiều hình thức. Một mặt họ gieo rắc tâm ý thù hằn so với chư Tăng, như cho rằng nếu ai gặp phải chư Tăng thì sẽ rất là rủi ro xấu. Mặt khác họ đồng điệu Phật giáo vào trong tôn giáo của họ, như tuyên truyền Đức Phật là hóa thân thứ chín của thần Vishnu, và Phật giáo là một nhánh của Bà-la-môn giáo. Cho nên thay vì theo Phật giáo, tốt hơn là nên theo Bà – la-môn giáo vậy. Giáo sư K.T.S. Sarao của Trường Đại học New Delhi viết trong tác phẩm Sự suy tàn của Phật giáo ở Ấn Độ rằng “ những Bà-la-môn đã đồng nhất tôn giáo của Đức Phật vào trong mạng lưới hệ thống Bà-la-môn và làm cho ranh giới giữa Phật giáo và Bà-la-môn giáo trở nên bất phân là điều có thật. Và điều này đã tác tác động ảnh hưởng đáng kể vào sự suy tàn của Phật giáo ở Ấn Độ ”. Bên cạnh những giáo sĩ và học giả Bà-la-môn giáo tiến công Phật giáo trên mặt trận tư tưởng, những ông vua Bà-lamôn đã dùng đấm đá bạo lực để đàn áp tôn giáo của Đức Phật. Vua Pusyamitra, người sáng lập ra triều đại Sunga, sau khi lên ngôi đã triển khai Phục hồi lại Bà-la-môn giáo vốn mất vị trí duy nhất dưới thời vua Asoka cũng như những đời vua của triều đại Khổng tước trước. Một mặt vua cho Phục hồi việc hiến tế súc vật, mặt khác ra sức tàn phá Phật giáo bằng cách tàn phá chùa chiền, đền tháp và tàn sát chư Tăng, làm cho Phật giáo trong thời kỳ này không chỉ mất đi sự ủng hộ của hoàng gia trước đây mà mà bị tổn thương nặng nề. Vua Sasanka ( 603 – 620 ) so với Phật giáo còn nặng tay hơn nữa. Theo ghi chép của Huyền Trang thì vua Sasanka, ngoài việc phá những chùa chiền, còn quăng phiến đá có dấu chân Phật xuống sông Hằng1, chặt cây bồ-đề ở Bồ-đề đạo tràng, thay tượng Phật ở Bồ-đề đạo tràng bằng tượng thần Siva. Nếu như sự thù hằn của Bà-la-môn giáo làm cho Phật giáo Ấn Độ bị suy yếu thì sự tiến công của người Hồi giáo đã bứng Phật giáo ra khỏi xứ sở này. Người Hồi giáo Ả Rập mở màn xâm lược Ấn Độ vào thế kỷ thứ VII. Đến thế kỷ thứ XI là người Hồi giáo Thổ Nhĩ Kỳ. Để cho tiện việc thiết lập tín ngưỡng của họ, người Ả Rập đã ra tay can đảm và mạnh mẽ so với những tôn giáo bản xứ. Theo Amitabha Chatterjee trong Ai diệt trừ Đại học Nalanda thì có đến hàng ngàn Tăng sĩ đã bị quăng vào lửa hoặc bị chặt đầu. Những người sống sót thì tìm cách chạy trốn đến những nước lân cận như Nước Trung Hoa, Nepal, Tây Tạng trong khi hàng triệu Fan Hâm mộ bi bắt buộc cải đạo sang Hồi giáo. Vấn đề là tại sao đạo Hindu ( Bà-la-môn ) cũng bị đàn áp như Phật giáo mà họ hoàn toàn có thể hồi sinh lại được, trong khi Phật giáo thì không ? Theo Tiến sĩ Ambedkar thì đó là do chính sách tu sĩ Phật giáo khác với Bà-la-môn giáo. Đối với Phật giáo, không phải ai cũng hoàn toàn có thể làm Tăng, nhưng một Bà-la-môn đã là Bà-la-môn từ lúc mới sinh ra. Sự sống sót của một tôn giáo về cơ bản, rõ ràng nhờ vào vào vai trò của những tầng lớp tu sĩ rất lớn.

“Bằng cách giết hại chư Tăng, người Hồi coi như đã giết Phật giáo. Thanh kiếm của người Hồi giáo đã giáng mạnh xuống tầng lớp tu sĩ, làm cho họ hoặc chết hoặc trốn ra nước ngoài, không còn ai giữ gìn ngọn đèn Chánh pháp”. Ambedkar đã viết trong Thanh gươm của Hồi giáo như vậy.

Không hoài nghi gì nữa, cuộc tiến công và tàn sát của người Ả Rập và Thổ Nhĩ Kỳ thật sự là một cơn ác mộng so với Phật giáo, là nắm đấm quyết định hành động vận mệnh Phật giáo làm cho tôn giáo của Đức Phật không thể nào trụ lại được trên đất Ấn Độ. Theo nhà Phật học Ahir, “ … những gì mà đạo Hindu chưa làm xong ( trong việc hủy hoại Phật giáo ) thì được hoàn tất bởi những người Hồi giáo cuồng tín ”. Thật ra sự thụ động của chư Tăng và Phật tử trước sự tàn sát của Hồi giáo một phần cũng do tâm ý. Ngài Huyền Trang kể lại rằng khi ngài đang ở Ấn Độ thì đã nghe nói về thuyết mạt thế rồi. Người ta tin rằng Phật giáo sẽ bị hủy hoại 1.500 năm sau khi Đức Phật nhập diệt. Đó là số phận của Phật giáo. Cho nên khi người Hồi giáo đến, người Phật tử nghĩ rằng thời kỳ Phật giáo đã kết thúc, vì vậy họ đã không chống lại người Hồi. Trường hợp chư Tăng của Đại học Nalanda là một ví dụ. Nhiều sử liệu ghi lại rằng hàng ngàn Tăng sĩ của trường đã ngồi im cho mấy chục quân Hồi mặc tình chém giết. Họ không đánh trả lại là do họ thực hành thực tế hạnh bất bạo động, nhưng nguyên do chính là họ bị ảnh hưởng tác động bởi thuyết mạt thế đang thông dụng thời bấy giờ. Trên đây là những nguyên do điển hình nổi bật được cho là góp thêm phần làm suy tàn Phật giáo Ấn Độ. Ngoài ra còn có những nguyên do khác nữa. Ví dụ như có học giả cho rằng do vì Phật giáo dựa quá nhiều vào giai cấp chỉ huy, nên khi triều đại này sụp đổ mà gặp triều đại sau đó không ủng hộ thì Phật giáo liền suy yếu ngay. Học giả James Atkins trong quyển Những tôn giáo ở Trung Quốc thì tin rằng Phật giáo Ấn Độ suy tàn là do những Tăng sĩ lỗi lạc của Ấn Độ đi ra quốc tế để truyền bá Phật giáo nên không còn ai giữ gìn Phật giáo trong nước. Có người thậm chí còn còn quy tội cho Phật giáo Mật tông, vì cho rẳng 1 số ít nghi thức của Mật tông tương quan đến tính dục đã làm yếu đi nền tảng đạo đức của Tăng sĩ. Một số học giả Bà-la-môn thì đổ thừa Phật giáo suy tàn là do đệ tử Phật không tin vào Thượng đế và thẩm quyền của Vệ-đà. Tuy nhiên kim chỉ nan này không vững, do tại Kỳ-na giáo ví dụ điển hình, cũng đâu có tin vào Thượng đế và Vệ-đà, nhưng những tôn giáo ấy vẫn sống sót ở Ấn Độ cho đến thời nay. Mặc dù có rất nhiều yếu tố được đưa ra để lý giải cho sự suy tàn của Phật giáo ở Ấn Độ nhưng thật ra thì cũng chưa ai xác lập được đâu là nguyên do thật sự làm cho Phật giáo bị suy tàn. Bởi vì những sự kiện mà ta đưa ra ở đây, chúng cũng xảy ra so với những tôn giáo khác cũng như với Phật giáo ở những nước khác. Ví dụ như cho rằng Phật giáo suy tàn là do sự suy đồi đạo đức của chư Tăng nên Fan Hâm mộ đã quay sống lưng lại với họ thì cũng không đúng lắm. Trong lịch sử dân tộc tôn giáo, chưa thấy có tôn giáo nào bị diệt vong chỉ vì nguyên do đạo đức. Hơn nữa tất cả chúng ta nên nhớ rằng, bên cạnh những người “ phá giới phạm trai ” còn có những vị khác mà đời sống của họ rất là gương mẩu và phạm hạnh. Họ chính là rường cột Phật pháp, chống đỡ ngôi nhà Phật pháp trong lúc suy vi. Hay khi Phật giáo từ Ấn Độ mới truyền vào Trung Quốc, tôn giáo này cũng vấp phải sự chống đối từ những tôn giáo địa phương của người Trung Quốc như Đạo giáo, Lão giáo, rồi những pháp nạn Tam Võ Nhứt Tôn … Nhưng Phật giáo Trung Quốc vẫn không rơi vào tình cảnh diệt vong như ở Ấn Độ. Có lẽ nói như Kane, không phải một hay một vài nguyên do làm cho Phật giáo ở Ấn Độ suy vong mà là sự phối hợp của tổng thể những nguyên do, chủ quan và khách quan, tương tác lẫn nhau trong một thời hạn dài mới làm cho Phật giáo Ấn Độ thành ra như vậy. Nếu không, tất cả chúng ta cũng đành tin vào hai chữ Định mệnh huyền bí. Định mệnh của Phật giáo Ấn Độ là như vậy.

Mọi Người Cũng Xem   Nhỏ oxy già vào tai để làm vệ sinh có thể gây mòn màng nhĩ

2. Tình trạng

Ấn Độ là một vương quốc to lớn, đa sắc tộc, đa tôn giáo và liên tục bị chia cắt thành nhiều tiểu quốc. Tùy thuộc vào thực trạng chính trị, xã hội của triều đại hay khu vực mà thực trạng của Phật giáo cũng thịnh suy khác nhau. Vì vậy mà tất cả chúng ta không hề xác lập đúng chuẩn thời hạn nào Phật giáo mở màn suy tàn. Nhiều khi ở khu vực này Phật giáo đã có tín hiệu của sự suy tàn nhưng ở khu vực khác Phật giáo lại cực thịnh. Ngay cả trong khoanh vùng phạm vi một tiểu quốc thực trạng cũng rất khác nhau. Ví dụ như vua Asoka là một Phật tử và ông cũng là người rất tích cực truyền bá Phật giáo, nhưng vợ ông lại rất ganh tỵ với Phật giáo, đã nhiều lần chặt cây bồ-đề ở Bồ-đề đạo tràng. trái lại, những vua triều đại Gupta ( 320 – 550 ) là những Fan Hâm mộ của đạo Bà-la-môn nhưng dưới thời đại này 1 số ít học giả Phật giáo như ngài Thế Thân ví dụ điển hình, lại rất được ủng hộ. Trường Đại học Nalanda đã phát triển bùng cháy rực rỡ trong thời kỳ đầu xây dựng chính cũng nhờ vào sự ủng hộ nhiệt tâm của những đại đế triều đại Gupta. Hay như quá trình từ năm 700 đến 1150, trong khi người ta nghe rất ít về Phật giáo ở Punjab, Haryana, Bihar, Bengal and Orissa và một phần của Rajasthan, thì ở Kasmir, Bengal và Bihar Phật giáo lại rất phồn thịnh dưới sự quản lý của những vị vua của triều đại Pala, là những Fan Hâm mộ của Phật giáo Đại thừa và Mật tông. Một trong những bộc lộ của sự suy tàn là thực trạng thoái hóa về tu dưỡng đạo đức và học tập Phật pháp của người tu. Điêu này ta đã nói ở phần nguyên do suy tàn. Ngoài ra là sự bỏ phí của những tự viện, sự giảm thiểu số lượng người tu và Fan Hâm mộ. Ví dụ như khi Pháp Hiển đến Ấn Độ năm 399 – 414, thì Phật giáo ở Madhyadesa và Kusinaga ( nơi Phật nhập Niết-bàn ) còn tương đối khá, nhưng khi Huyền Trang đến ( 629 – 645 ) thì Phật giáo gần như không còn sức sống, chỉ có một số ít it tu viện là còn nguyên, còn phần đông thì đều đổ nát và rơi vào hoang phế. Ở nhiều nơi, Phật giáo bị sửa chữa thay thế bởi Bà-la-môn giáo, và tượng Phật bị thay thế sửa chữa bằng tượng thần của tôn giáo họ. Huyền Trang tận mắt chứng kiến ở xung quanh Bồ-đề đạo tràng chỉ có 6 chùa Phật, nhưng có đến 10 đền thờ thần. Ở Janapada chỉ có 2 chùa Phật với vài thầy nhưng có đến hàng trăm đền thờ thần với một số lượng lớn đạo sĩ Bà-la-môn. Ở Varanasi có khoảng chừng 30 chùa với 3.000 Tăng, trong khi đó đền thờ Bà-lamôn thì có hơn 100 với hơn 10 ngàn Fan Hâm mộ của họ. Ở Asam, người ta không còn tin Phật giáo mà chỉ thấy có sự hiện hữu của Bà-la-môn giáo. Điều đáng nói nữa là chư Tăng có trình độ rất thấp, nhưng ngoại đạo đều là những người có trình độ học vấn cao. Như trên đã có nói, thật khó xác lập thời hạn nào Phật giáo khởi đầu suy tàn. Nhưng rõ ràng là từ sau thế kỷ XII Phật giáo gần như trọn vẹn suy vong ở Ấn Độ, ngoại trừ một vài vùng ven dãy núi Hy-mã-lạp. Người ta kể rằng, khi vua Akbar ( 1556 – 1605 ) của triều đại Mogul, triều đại Hồi giáo Mông Cổ, muốn tìm hiểu và khám phá về toàn bộ những tôn giáo trong thời đại ông, người ta đã ra mắt cho nhà vua biết về đạo Hindu, đạo Hồi, đạo Kỳ – na, đạo Thiên Chúa, đạo thờ lửa, nhưng không có ai ra mắt ông về Phật giáo cả. Thế nhưng, cũng có tài liệu ghi rằng sau khi Hồi giáo chinh phục Ấn Độ thì tình hình Phật giáo tuy có suy thoái và khủng hoảng mà không đến nỗi diệt vong. Nhà sử học Tây Tạng Taranatha thuật lại rằng nhiều học giả Phật giáo đã chạy nạn từ Bắc Ấn xuống phía Nam sau khi miền Bắc bị người Hồi xâm lăng. Trong tác phẩm Tính chất của năng lục sống trong sự bất tử ( viết năm 1582 ), tác giả Krsnadasa Kaviraja kể lại rằng triết gia Hindu Sri Caitanya trong chuyến đi của ông xuống miền Nam Ấn vào năm 1510 đã tranh luận với nhiều tu sĩ Phật giáo và ông đã bị thua. Trong khi đó theo nghiên cứu và điều tra của giáo sư Sarao của Trường Đại học New Delhi thì khi Abul Fazal ( 1551 – 1602 – Sử quan của vua Akbar ) đến thăm Kế Tân ( Kasmire ) thì gặp vài người lớn tuổi và tự xưng là Phật tử. Qua những chuyện trên ta thấy rằng Phật giáo chưa khi nào bị đứt đoạn ở Ấn Độ mà vẫn sống sót dù chỉ là leo lét. Cho nên giáo sư Sarao đề xuất, rằng thật là không đúng khi tất cả chúng ta dùng những thành ngữ như ‘ biến mất ’ hay “ diệt vong ” để chỉ thực trạng Phật giáo Ấn Độ. Còn Tiến sĩ Ambedkar thì cho rằng tuy về hình thức Phật giáo đã không còn ở Ấn Độ nhưng về mặt niềm tin thì vẫn luôn luôn sống sót vậy. Khi nói về thực trạng Phật giáo Ấn Độ, nhà Phật học người Ấn, giáo sư Ahir, trong Di sản của Phật giáo, đã dùng lời lời rất là cảm khái. Xin nêu ra đây trước khi đóng lại phần này. Ông viết : “ Phật giáo sau lần sau cuối bị khủng bố bởi quân Hồi giáo đã hạ màn trên sân khấu Ấn Độ để rồi sau đó chìm vào im re, sự lạng lẽ của quên béng. Các thánh tích bị đổ nát và bao trùm trong những cánh rừng âm u. Các tự viện và đền tháp bị quy đổi sang những tôn giáo khác. Và Đức Phật thì hầu hết bị quên lãng trong ký ức mọi người từ khi Ngài bị đồng nhất vào trong mạng lưới hệ thống khổng lồ của những vị thần Bà-la-môn giáo ”. Thích Trung Hữu

Mọi Người Cũng Xem   Những sai phạm trong dạy Toán ở tiểu học và cách khắc phục

Chú thích: 1. Chuyện kể rằng khi nhà vua dùng đục đục dấu chân Đức Phật ra khỏi phiến đá thì ngay sau đó trên phiến đá lại nổi lên hình dấu chân như trước. Vua giận quá quăng luôn xuống sông Hằng. Nhưng lạ thay, nó lại quay trở về chỗ cũ.

Bài đọc thêm:
Vài Suy Nghĩ Về Nguyên Nhân Thịnh Suy Của Phật Giáo
Số Phận Lạ Lùng Của Phật Giáo (Hoang Phong dịch)

Source: https://moki.vn
Category: Là gì

Give a Comment