CHƯƠNG 16 

NGƯỜI CHẾT VẦ KẺ RA  ĐI

1

Tác giả Orlando Figes

Trần Quang Nghĩa dịch

i Những Đứa Con Côi của Cách Mạng

‘ Không, tôi không khỏe, ’ Gorky viết cho nhà văn Pháp Romain Rolland khi ông đến Berlin – ‘ tôi bị lao phổi trở lại, nhưng ở tuổi tôi nó không nguy khốn lắm. Khó chịu đựng hơn nhiều là nỗi sầu thảm trong tâm hồn – tôi cảm thấy rất stress : trong bảy năm qua ở Nga tôi đã tận mắt chứng kiến và sống qua quá nhiều thảm kịch – càng buồn hơn vì nó không phải gây ra bởi lô-gic của nhiệt tình và ý muốn mà bởi sự giám sát mù quáng và hờ hững của những kẻ cuồng tín và hèn nhát. .. Tôi còn tin yêu nhiệt thành vào niềm hạnh phúc tương lai của nhân loại nhưng tôi phát ốm và lo ngại khi nhân dân phải trả giá cho những niềm hy vọng tươi đẹp của họ bằng những khổ đau ngày càng lớn. ’ Chết chóc và vỡ mộng nằm lại khi Gorky ra đi khỏi nước Nga vào mùa thu 1921. Số người chết trong bốn năm qua nhiều đến nỗi thậm chí còn ông chẳng buồn gắn bó với những lý tưởng và hy vọng cách mạng hơn được nữa. Không có gì tương ứng với nỗi đau đến thế của nhân loại .
Không ai biết được hàng loạt giá sinh mạng của cách mạng. Dù đo lường và thống kê kiểu nào thì cũng thật là thảm khốc. Chỉ đếm số người chết do nội chiến, khủng bố, đói kém và bệnh tật, đã lên đến khoảng chừng 10 triệu người. Nhưng nếu kể thêm di dân ( khoảng chừng hai triệu người ) và hậu quả về nhân khẩu của sinh suất giảm nhiều – không ai muốn trẻ con trong những năm kinh khủng này – những nhà thống kê nói sẽ lên đến 10 triệu sinh mạng. * Tử suất cao nhất là trong nhóm đàn ông trưởng thành – chỉ tính riêng ở Petrograd có đến 65,000 goá phụ vào năm 1920 – chết quá thông thường đến nỗi nó không chừa bất kể ai. Không ai sống qua thời kỳ cách mạng mà không mất bè bạn và người thân trong gia đình. ‘ Chúa ơi, chết nhiều biết bao ! ’ Sergei Semenov viết cho một người bạn cũ vào tháng giêng 1921. ‘ Hầu hết là những ông già — Boborykin, Linev, Vengerov, Vorontsov. .. đã chết. Thậm chí Grigory Petrov đã biệt tích, không biết ông ta sống chết ra làm sao, tất cả chúng ta chỉ hoàn toàn có thể nói rằng không có gì vui thú khi tiến lên chủ nghĩa xã hội. Điều làm tất cả chúng ta đau đớn nhất là là không biết bè bạn mình chôn cất ở đâu. ’ Và ‘ kỳ tich ’ mà tử thần hoàn toàn có thể giáng xuống một mái ấm gia đình đơn lẻ được minh họa rõ ràng nhất trong nhà Tereshchenkov. Nikitin Tereshchenkov, một bác sĩ Hồng Quân, mất cả con gái và em gái trong trận dịch sốt phát ban vào năm 1919 ; con trai trưởng và em trai hi sinh cho Hồng Quân trên Mặt trận phía Nam cùng năm đó : còn em rể bị giết một cách bí hiểm. Vợ Nikitin thì sắp chết vì bệnh lao, trong khi chính ông cũng bị sốt phát ban. Bị Cheka địa phương tố cáo ( như rất nhiều người khác thuộc giới tri thức nông thôn ) là ‘ quân địch của nhân dân ’, họ mất nhà riêng ở Smolensk và đang cư ngụ, vào năm 1920, trên một nông trại nhỏ với hai người con trai còn sống sót – Volodya, 15 tuổi, và Misha, 13 tuổi .
* Không kể tuổi thọ những người sống sót sẽ bị giảm do thiếu dinh dưỡng và bệnh tật. Trẻ em sinh ra và trưởng thành trong những năm tháng này nhỏ con hơn hẳn những trẻ đồng lứa thời trước, và 5 Xác Suất những bé sơ sinh đều bị giang mai ( theo Sorokin, Sovremennoe ) .
Chết ở Nga trong thời hạn này thì dễ nhưng chôn cất mới là điều khó. Thương Mại Dịch Vụ tống táng đã được quốc hữu hóa, do đó mỗi dịp an táng tốn rất nhiều thủ tục sách vở. Rồi lại có yếu tố khan hiếm gỗ đóng hòm. Một số người phải bó thi thể người thân trong gia đình trong đệm hoặc thuê hòm – có in mấy chữ ‘ LÀM ƠN HOÀN LẠI ’ – chỉ để mang ra đến mộ. Một vị giáo sư già có thân thể quá lớn so với hòm thuê nên phải nhồi nhét đến nỗi làm gãy vài chiếc xương. Rồi vì nguyên do nào đó mồ mả cũng khan hiếm – ai hoàn toàn có thể tin vào điều này khi đây là nước Nga ? – đến nỗi có khi phải đợi dài cả cổ đến vài tháng. Nhà xác chính ở Moscow có hàng trăm thi thể thối rữa trong nhà hầm đợi chôn cất. Người Bôn-se-vich cố làm giảm tình hình trầm trọng bằng cách hoạt động dịch vụ hoả táng không tính tiền. Năm 1919 họ cam kết kiến thiết xây dựng một lò thiêu lớn nhất quốc tế. Nhưng sự gắn bó của người Nga so với những nghi lễ an táng Chính thống giáo đã giết chết ý tưởng sáng tạo này .
Cái chết xảy ra quá thường đến nỗi người ta đâm quen mắt. Cảnh một xác chết trên đường phố không còn gợi lên sự quan tâm của người qua đường. Việc giết người xảy ra chỉ vì một động cơ vụn vặt nhất – đánh cắp một vài rúp, nhảy lên hàng đang xếp, hoặc đơn thuần chỉ vì kẻ sát nhân thích thế. Bảy năm cuộc chiến tranh đã làm con người trở nên hung tàn và chai đá trước nỗi đau của người khác. Vào năm 1921 Gorky hỏi một nhóm binh sĩ Hồng Quân giết người có áy náy không. ‘ Không, không có gì phải áy náy. Hắn có súng, mình có súng, vì vậy chúng tôi bằng nhau ; có gì thiệt đâu, nếu chúng tôi giết nhau người còn lại sẽ có đất nhiều hơn. ’ Một người lính, đã từng chiến đấu ở châu Âu trong Thế Chiến I, thậm chí còn bảo với Gorky rằng giết một người Nga dễ hơn giết một người quốc tế. ‘ Dân số ta quá nhiều, kinh tế tài chính ta thì nghèo nàn ; vâng, nếu một ngôi làng bị đốt rụi, thì có hề hấn gì đâu ? Không cháy giờ đây thì đúng kỳ thì nó cũng cháy thôi. ’ Mạng sống đã trở nên rẻ mạt đến nỗi người ta không ngần ngại giết lẫn nhau, hoặc dửng dưng nhìn người khác giết hàng triệu người nhân danh mình. Một nông dân hỏi một nhóm khoa học công tác làm việc trong vùng Ural trong năm 1921 : ‘ Các ông là người có học, thế thì hãy cho tôi biết chuyện gì xảy ra với tôi. Một người Bashkir giết con bò của tôi, thế nên tôi giết y rồi lấy đi con bò khỏi nhà y. Thế thì hãy nói cho tôi biết : tôi có bị trừng phạt vì tội lấy bò hay không ? ’ Khi họ hỏi hắn bộ hắn không nghĩ là mình bị trừng phạt vì tội giết người hay sao, thì người nông dân vấn đáp tỉnh bơ : ‘ Có gì đâu, mạng người giờ đây rẻ rề mà. ’
Cũng có chuyện khác – kể về một người chồng đã giết vợ mình mà chẳng có nguyên cớ nào rõ ràng. ‘ Tôi đã chịu đựng cô ta đủ rồi, phải đến lúc kết thúc thôi, ’ đó là câu lý giải của tên sát nhân. Như thể mọi đấm đá bạo lực của vài năm vừa mới qua đã lột phăng lớp sơn bóng của nền văn minh che đậy mối quan hệ của con người và trình diện bản năng động vật nguyên thủy của y. Người ta mở màn thích mùi máu. Họ đâm ra quen với sở trường thích nghi giết người .
Kẻ trinh sát lớn nhất trong những năm này – tính ra đã lấy đi tổng số 5 triệu người – là nạn đói 1921. Như tổng thể nạn đói, nạn đói vùng Volga do một phần con người và một phần do trời sinh ra. Những điều kiện kèm theo tự nhiên của vùng Volga khiến cho vùng này dễ bị tổn thương với sự mất mùa – và trong những năm gần đây đã xảy ra nhiều lần, 1891 – 1892, 1906 và 1911. Mùa hè hạn hán và sương giá nặng nề là những đặc thù thường thấy của khí hậu thảo nguyên. Gió xoáy trong mùa xuân thổi bay lớp đất mặt và tàn phá hoa màu non xanh. Đây là những điều kiện kèm theo tiên quyết của nạn đói vùng Volga năm 1921 : thất mùa năm 1920 rồi tiếp theo một năm sương giá nặng và hạn hán mùa hè thiêu cháy biến thảo nguyên thành một đụn cát khổng lồ. Đến xuân rõ ràng là nông dân sẽ phải chịu thêm một năm mất mùa sau đó. Nhiều hạt giống đã bị chết bởi sương giá, trong khi những thân cây bắp mới nhô lên nom yếu ớt và chẳng bao lâu làm mồi cho châu chấu và chuột đồng. Cho dù tệ, những rạn nứt trong khuôn mẫu của vạn vật thiên nhiên không đủ để gây ra thảm họa đói kém. Nông dân đã quen với nạn mất mùa và khi nào cũng dự trữ đề phòng một số lượng lớn, thường giữ trong nhà kho công xã. Điều khiến cuộc khủng hoảng cục bộ trở nên thảm họa là việc trưng thu thời nội chiến quá khốc hại. Để tránh thiệt hại người nông dân quay sang canh tác cầm chừng – họ chỉ trồng đủ thóc gạo để nuôi sống mái ấm gia đình và gia súc và giữ lại chút thóc giống. Năm 1920 diện tích quy hoạnh canh tác vùng Volga đã giảm một phần tư so với 1917. Vậy mà người Bôn-se-vich liên tục trưng thu nhiều hơn – không chỉ lượng dư thừa mà còn trữ lượng tiêu thụ và làm giống – cho nên vì thế khi thất thu xảy ra hậu quả thật là kinh khủng so với nông dân .
Vào mùa xuân 1921 một phần tư giới nông dân ở nước Nga Xô-Viết đang chết đói. Nạn đói không riêng gì giảng xuống vùng Volga mà còn vùng Ural và châu thổ Kama, Don, Bashkiria, Kazakhstan, tây Siberia và nam Ukraine. Đói kém đi kèm với sốt phát ban và tiêu chảy đã giết hàng trăm ngàn người đã kiệt sức vì đói lã. Những vùng bị tác động ảnh hưởng nhiều nhất là trên thảo nguyên Volga. Ở tỉnh Samara gần hai triệu người ( tức ba phần tư dân số ) được cho là chết vì đói vào mùa thu 1921 : 700,000 trong số thật ra chết vào cuối cuộc khủng hoảng cục bộ. Trong một làng nổi bật, Bulgakova, với dân số 16,000 người vào tháng giêng 1921, đến tháng 11 1,000 đã chết, 2,200 đã bỏ làng và 6,500 đã bị liệt vì đói hoặc bệnh tật. Khắp vùng Volga những nông dân đói khát phải quay ra ăn cỏ, ăn lá cây, rong rêu, vỏ cây, rơm lợp nhà và bột làm từ quả đầu, mạt cưa, đất sét và phân ngựa. Họ tàn sát gia súc và săn bắt những loài gặm nhấm, mèo và chó. Bầu không khí chết chóc bao trùm khắp làng xã. Những bộ xương người, những đứa trẻ bụng ỏng, lặng lẽ nằm xuống để chết như những con chó. ‘ Dân làng chỉ đơn thuần là đầu hàng thần chết, ’ một công nhân cứu trợ ghi chú ở Saratov. ‘ Họ quá yếu để có sức phàn nàn. ’ Người nào còn đủ sức đóng cửa nông trại tiêu điều, chất tư trang còm cõi lên xe ngựa, và chạy vù ra thị xã tìm thức ăn. Tại thị xã một vài ổ bánh mì đổi được một con ngựa. Nhiều người quá yếu phải chết gục dọc đường. Đám đông tụ về những nhà ga tàu hỏa trong hy vọng mong manh bắt được chuyến tàu đi đến những vùng khác – Moscow, vùng Don, Siberia, gần như mọi nơi, miễn là chỗ nào có thức ăn. Họ không biết rằng mọi chuyến tàu rời khu đói kém đều bị cấm theo lệnh của Moscow để hạn chế nạn dịch. Đây là khung cảnh ở nhà ga Simbirsk vào mùa hè 1921 :
Tưởng tượng một khối đông nghẹt những đám đông rách nát nhơ bẩn, đây đó lộ ra những cánh tay gầy gò, trần trụi, những khuôn mặt đã in dấu đóng của tử thần. Bao trùm lên toàn bộ là mùi tử khí nồng nặc. Không thể chen qua được. Phòng đợi, hiên chạy dọc, mỗi phân đều chật cứng người, ngồi, nằm, co quắp trong mọi tư thế hoàn toàn có thể tưởng tượng được. Nếu nhìn sát người ta hoàn toàn có thể thấy những đống giẻ rách nhớp nhúa này bám đầy chấy rận. Những người bị sốt phát ban ngồi khom người và run rẩy vì cơn sốt, tay vẫn bồng con nhỏ. Những bé sơ sinh còn bú đã khản tiếng và không còn sức để khóc. Mỗi ngày hơn 20 người chết được mang đi, nhưng không hề mang đi hết. Đôi khi xác chết nằm đấy giữa người sống hơn năm ngày. . .
Một phụ nữ cố sức dỗ dành đứa con nhỏ nằm trong lòng mình. Đứa con khóc, đòi ăn. Người mẹ liên tục ru nó trong vòng tay. Rồi bổng bà đánh phét nó một cái. Đứa bé khóc thét lên. Tiếng khóc có vẻ như làm bà nổi điên. Bà khởi đầu đánh con túi bụi, khuôn mặt nhăn nhúm vì khó chịu. Bà vung nắm đấm đánh như mưa lên mặt đứa bé, lên đầu nó và sau cuối ném nó xuống sàn nhà và lấy chân đá. Những tiếng kêu kinh khủng rối loạn quanh bà. Người ta bồng đứa bé lên, nguyền rủa người mẹ. Lúc này, sau cơn bùng nổ, bà đã bình tĩnh trở lại, trọn vẹn lãnh đạm với mọi chuyện xảy ra chung quanh. Mắt bà nhìn trân trân, hiến nhiên bà mù loà .
Cơn đói biến một số ít người thành kẻ ăn thịt người. Đây là hiện tượng kỳ lạ xảy ra thường hơn những sử gia trước đây đã nghĩ. Trong vùng Bashkir và trên vùng thảo nguyên quanh Pugachev và Buzuluk, nơi cuộc khủng hoảng cục bộ trầm trọng nhất, hàng ngàn trường hợp được báo cáo giải trình. Cũng dễ hiểu là hầu hết việc ăn thịt người không được báo cáo giải trình. Một người, bị kết tội ăn thịt vài đứa trẻ, ví dụ điển hình khai rằng : ‘ Trong làng chúng tôi, ai cũng đều ăn thịt người nhưng họ giấu. Có vài hàng quán trong làng – và toàn bộ đều Giao hàng thịt trẻ con. ’ Hiện tượng này thực sự phất lên khi mùa đông đến, khoảng chừng tháng 11 1921, lúc những đợt tuyết tiên phong bao trùm những món nằm trên mặt đất hoàn toàn có thể sửa chữa thay thế thực phẩm và giờ đây không còn gì để ăn. Những người mẹ, không còn hy vọng kiếm được thức ăn cho con cháu, bèn cắt tay chân xác chết và nấu chín. Người ta ăn thịt người thân trong gia đình của mình – thường là trẻ con, vì chúng là người chết tiên phong và thịt thà chúng thướt tha hơn. Trong 1 số ít làng nông dân không chôn người chết mà cất giữ xác trong nhà kho. Họ thường năn nỉ những nhân viên cấp dưới cứu trợ đừng mang xác đi mà để họ ăn dần. Trong làng Ivanovka, gần Pugachev, một phụ nữ bị phát hiện đang ăn thịt người chồng chết cùng với con mình và khi công an muốn mang phần thi thể còn lại đi bà ta la lên : ‘ Không được mang ông ta đi, chúng tôi cần ông ta, ông ta là người của chúng tôi, không ai có quyền mang ông ta đi khỏi chúng tôi. ’ Săn và giết người để ăn cũng là hiện tượng kỳ lạ thông thường. Trong thị xã Pugachev trẻ nhỏ ra ngoài đêm hôm rất nguy hại vì nghe đồn có nhiều băng nhóm ăn thịt người và kinh doanh người. Trong vùng Novouzensk có băng trẻ nhỏ chuyên giết người lớn ăn thịt, khiến nhân viên cấp dưới cứu trợ phải vũ trang. Thậm chí có trường hợp cha mẹ phải giết con cháu để ăn .
Thật dễ để Tóm lại rằng những hành vi như vậy chỉ đơn thuần là một tín hiệu suy đồi về đạo đức hoặc tinh thần. Nhưng thường chính vì lòng trắc ẩn đã thôi thúc người ta phải phạm tội này. Đau đớn nhìn con mình chết dần vì đói hoàn toàn có thể xui cha mẹ làm bất kỳ việc gì, và trong những trường hợp cực kỳ như thế những chuẩn mực đúng sai có vẻ như rất sầm uất. Thật ra khi bị thẩm vấn kẻ ăn thịt người trông rất biết lý lẽ và thường đưa ra một bộ qui tắc đạo đức mới để hợp pháp hóa hành vi của mình. Nhiều người lập luận rằng ăn thịt người không hề là phạm tội vì lính hồn người ấy đã rời bỏ thân xác, còn lại ‘ chỉ là thức ăn cho côn trùng nhỏ dưới đất ’. Hơn nữa, việc ăn riết rồi quen đến thèm thịt người xảy ra với bất kể giai cấp nào. Các bác sĩ đang chết đói cũng thường phải đành ăn nó sau khi đợi cứu trợ quá mỏi mòn trong vùng dịch, và họ cũng xác nhận rằng phần tệ nhất trong thưởng thức là ‘ sự thèm thuồng không hề chịu được ’ món thịt người .
Chỉ đến tháng 7 1921 chính quyền sở tại Xô-Viết mới nhìn nhận có nạn đói hoành hành. Như khủng hoảng cục bộ năm 1891, báo chí truyền thông thậm chí còn bị ngăn cấm sử dụng từ ‘ nạn đói kém ’. Nó liên tục đưa tin mọi việc đều ổn trong vùng quê sau khi đã vận dụng NEP. Chính sách cố ý phớt lờ này đặc biệt quan trọng nổi cộm ở Ukraine : mặc dầu vào thu 1921 nạn đói lan rộng ở đó, Moscow liên tục xuất đi một số lượng lớn thóc gạo đến vùng Volga cho đến mùa hè. Tất nhiên, đây chỉ là việc lấy gạo từ vùng đói này để cho một vùng khác đói hơn. Nhưng hành vi đó cũng hoàn toàn có thể, như Robert Conquest đã lập luận một cách thuyết phục cho nạn đói 1930 – 2, rằng Moscow nhắm đến việc trừng phạt nông dân Ukraine vì chống đối chính sách Bôn-se-vich .
Như trong năm 1891, việc tổ chức triển khai công tác làm việc cứu trợ giao lại cho những bộ phận quần chúng hoặc quốc tế. Gorky là người đứng đầu. Vào ngày 13/7 ông phát đi lời lôi kéo ‘ Gởi Tất Cả những Người Hảo Tâm ’ Open sau đó trên báo chí truyền thông Tây phương :
Thảm kịch đã đến quốc gia của Tolstoy, Dostoevsky, Mendeleev, Pavlov, Mussorgsky, Glinka và những nhân vật được quốc tế trân trọng. Nếu lý tưởng và tình cảm nhân đạo – mà lòng tin vào tầm quan trọng về mặt xã hội của nó đã bị lung lay vì đại chiến đáng nguyền rủa và sự nhẫn tâm của kẻ thắng lợi so với người bại trận – nếu lòng tin vào sức mạnh phát minh sáng tạo của những lý tưởng và tình cảm này, tôi tin yêu, phải và hoàn toàn có thể được phục sinh, thì tai ương của nước Nga cho ta một thời cơ tuyệt vời để mình chứng sức sống của chủ nghĩa nhân đạo. Tôi lôi kéo tổng thể những người Mỹ và Âu châu hảo tâm hãy nhanh gọn tương hỗ nhân dân Nga. Hãy gởi bánh mì và thuốc men. Maxim Gorky .
Cùng với một nhóm những nhân vật của quần chúng Gorky lôi kéo đến Lênin xin phép tổ chức triển khai một cơ quan tình nguyện để cứu trợ nạn đói. Ủy ban Cứu Trợ Công Cộng Toàn Nga, viết tắt là Pomgol, được xây dựng vào ngày 21/7, là cơ quan quần chúng độc lập tiên phong và ở đầu cuối được xây dựng dưới chính sách Cộng Sản. Một phần do nhượng bộ với Gorky một phần do đây là phương tiện đi lại để tranh thủ viện trợ quốc tế mà Lênin đồng y được cho phép xây dựng. 73 thành viên của Pomgol gồm có những những nhân vật văn hóa truyền thống số 1 ( Gorky, Korolenko, Stanislavsky ) ; những nhà chính trị cấp tiến ( Kishkin, Prokopovich, Kuskova ) ; một cựu bộ trưởng liên nghành thời sa hoànge ( N. N. Kutler ) ; một nhà Dân túy kỳ cựu ( Vera Figner ) ; những nhà nông học nổi tiếng ( Chayanov, Krondatev ) ; những kỹ sư ( P. I. Palchinsky ) ; bác sĩ ; và những người ngưỡng mộ Tolstoy. Thậm chí có một chỗ cho Alexandra Tolstaya, con gái của văn hào, người đã trải qua bốn năm vừa mới qua ra vào những nhà tù và trại tập trung Cheka. Pomgol nhắm làm sống lại tình thần công dân đã cứu quốc gia trong nạn đói năm 1891 : nó lôi kéo dân chúng trong và ngoài nước góp phần cho chiến dịch cứu trợ. Hoàng thân Lvov, người đã tham gia vào những nỗ lực cứu trợ ba mươi năm trước, giờ đây cũng quyên góp tài lộc và gởi thực phẩm qua tổ chức triển khai Paris Zemgor ( thậm chí còn đang lưu vong ông vẫn liên tục việc làm zemstvo ). Để bảo vệ Pomgol không dính líu vào hoạt động giải trí chính trị người Bôn-se-vich cài vào tổ chức triển khai một ‘ hạt nhân ’ gồm 12 người Cộng sản tiếng tăm do Kamenev đứng đầu. Lênin kinh khủng không được cho phép cuộc khủng hoảng cục bộ làm dấy lên sự chống đối của dân chúng như vào năm 1891 .
Đáp ứng lời lôi kéo của Gorky, Herbert Hoover ( Tổng thống Mỹ ) phái Cơ quan Cứu Trợ Hoa Kỳ ( ARA ) đến Nga. Hoover đã xây dựng ARA để cùng cấp thực phẩm và thuốc men cho châu Âu thời hậu chiến. Hai điều kiện kèm theo của Hoover là nó được quyền hoạt động giải trí độc lập, không có sự can thiệp của những viên chức Cộng sản, và tổng thể công dân Hoa Kỳ phải được phóng thích khỏi nhà tù Xô-Viết. Lênin tức giận – ‘ Người ta phải trừng trị ông ấy, người ta phải tát vào mặt ông ta để cho cả quốc tế nhìn thấy, ’ ông bốc khói – nhưng mà như bất kể tên ăn xin nào ông không hề kén chọn. Ngay khi Pomgol tranh thủ được viện trợ Mỹ ông ra lệnh đóng cửa nó, dù có sự chống đối từ Kamenev và Gorky. Vào ngày 27/8 toàn bộ thành viên quần chúng – trừ Gorky và Korolenko – bị Cheka bắt giữ, bị kết tội đủ mọi loại ‘ hoạt động giải trí phản cách mạng ’, và sau đó bị bắt buộc sống lưu vong ở quốc tế hoặc quản thúc trong nước. Ngay cả Gorky cũng bị Lênin ra sức ép bảo đi quốc tế vì nguyên do sức khỏe thể chất .
Vào mùa hè 1922, khi hoạt động giải trí cứu trợ lên cao điểm, ARA nuôi ăn 10 triệu người mỗi ngày. Nó cũng phân phát số lượng lớn thuốc men, quần áo, công cụ và hạt giống – những hạt giống khiến hai vụ mùa bội thu liên tục 1922 và 1923 ở đầu cuối đã phục sinh nước Nga khỏi nạn đói kém. Tổng trị giá của công tác làm việc cứu trợ của ARA là 60 triệu đô la .
Người Bôn-se-vich đưa tay nhận việc cứu trợ này với thái độ vô ơn đáng kinh ngạc : chưa khi nào một quà Tặng Kèm hào phóng như thế bị xoi mói một cách đáng hỗ thẹn như thế. Họ tố cáo ARA là thám thính, là ra sức làm mất uy tín và lật đổ chính sách Xô-Viết, * và liên tục phiền nhiễu những hoạt động giải trí của họ, lục soát hàng cứu trợ, chận tàu hỏa, tịch thu sản phẩm & hàng hóa, và thậm chí còn bắt giữ những nhân viên cấp dưới cứu trợ. Hai điều kiện kèm theo mà Hoover đưa ra – không được can thiệp và phóng thích tổng thể người Mỹ – do đó bị người Bôn-se-vich trắng trợn vi phạm. Dân Mỹ nổi giận khi người ta phát hiện ra rằng cùng lúc với việc nhận lương thực cứu trợ từ phương Tây, chính quyền sở tại Xô-Viết xuất khẩu hàng triệu tấn ngũ cốc của mình bán ra quốc tế. Khi được hỏi, chính quyền sở tại Xô-Viết công bố rằng mình cần xuất khẩu để mua trang bị công nghiệp và nông nghiệp từ quốc tế. Xì căng đan này đã khiến ARA ở Nga không nhận được thêm tiền góp phần ở Mỹ và ARA buộc phải tạm dừng hoạt động giải trí .
* Động lực của Hoover cũng không trọn vẹn rõ ràng. Thù địch nóng bức với chính sách Xô-Viết, thật ra ông hoàn toàn có thể đã nhắm tới sử dụng việc cứu trợ như một đòn kích bẩy ngoại giao và tác động ảnh hưởng chính trị ở Nga. Nhưng điều này không phủ định thiện chí nhân đạo về phần Hoover. Cũng không đáng cho người Bôn-se-vich phải công kích .
Đối với Gorky cách nhà nước Xô-Viết giải quyết và xử lý khủng hoảng cục bộ lương thực vừa khó hiểu vừa đáng xấu hổ. Đó là tác nhân chính khiến ông quyết định hành động rời khỏi nước Nga. Khi nạn đói kém đã qua cơn nguy cấp người Bôn-se-vich gởi lời cảm ơn chính thức ngắn ngủi đến nhân dân Mỹ. Nhưng Gorky thoáng rộng hơn với lời cám ơn. Trong một bức thư bày tỏ nhiều lý tưởng sâu xa nhất của mình, Gorky viết cho Hoover ngày 30 tháng 7 1922 :
Trong hàng loạt những nỗi đau nhân loại tôi không biết có nỗi đau nào thử thách tâm hồn con người hơn nỗi đau mà nhân dân Nga đang trải qua, và trong lịch sử dân tộc của chủ nghĩa nhân đạo thực tiễn mà tôi biết không có thành tựu nào về mặt hào hiệp và qui mô hoàn toàn có thể so sánh được với việc cứu trợ mà ngài đã thực thi. Sự tương hỗ của ngài sẽ đi vào lịch sử vẻ vang như một thành tựu lớn lao và độc nhất, xứng danh với vinh quang vĩ đại nhất, sẽ lưu truyền lâu bền hơn trong ký ức của hàng triệu nhân dân Nga mà ngài đã cứu khỏi chết đói .
Sự hào phóng của nhân dân Mỹ làm sống lại giấc mơ về tình huynh đệ giữa con người tại một thời đại khi nhân loại đang cần khẩn thiết lòng từ thiện và trắc ẩn .
Một trong những di sản đáng buồn nhất của cách mạng là đám đông những trẻ mồ côi long dong khắp những đường phố của mọi thành phố. Vào năm 1922 ước tính có tới 7 triệu trẻ sống chui rúc ở nhà ga, những nhà bỏ phí, những công trường thi công kiến thiết xây dựng, bãi rác, tầng hầm dưới đất, cống rãnh và những khu ổ chuột khác. Những đứa trẻ chân trần, rách nát, mà cha mẹ đã chết hoặc đã bỏ rơi chúng, là hình tượng cho sự sụp đổ xã hội của nước Nga. Thậm chí mái ấm gia đình cũng bị phá vỡ .
Những đứa con côi của cách mạng là một bức tranh biếm họa đầy ghê sợ về thời thơ ấu chúng đã đánh mất. Cuộc đấu tranh trên đường phố giành sự sống còn buộc chúng xử sự như người lớn. Chúng sử dụng biệt ngữ riêng, nhóm xã hội riêng và bộ qui tắc đạo đức riêng. Bọn trẻ mới 12 tuổi đã ‘ lấy nhau ’ và có con. Nhiều đứa tập tành nhậu nhẹt, hút heroin và chơi cocain. Xin ăn, bán rong, phạm pháp vặt vãnh và mãi dâm là những giải pháp nhờ đó chúng sống được. Tại nhà ga chúng bu đầy như ruồi, ngay lập tức xà xuống bất kể mẫu thức ăn nào được ném xuống từ toa tàu. Vài trẻ xin ăn tự hành hạ mình để tranh thủ sự thương xót của người hảo tâm. Có mối liên hệ mật thiết giữa chúng và quốc tế tội phạm ngầm. Những băng đảng trẻ nhỏ đánh cắp những xạp hàng ở chợ, trấn lột khách đi đường, móc túi người qua lại và đột nhập vào những shop và nhà ở .
Hầu hết toàn bộ trẻ mồ côi đều hành nghề mãi dâm khi cần. Một cuộc khảo sát năm 1920 cho thấy 88 Phần Trăm những bé gái đã từng hành nghề mãi dâm trong một thời hạn. Một số bé gái chỉ mới 7 tuổi. Họ thường được sự bảo kê của những tên ma cô hoặc bảo bọc và bóc lột của những má mì .
‘ Có những đứa trẻ mới 12 tuổi đã phạm ba tội sát nhân, ’ Gorky viết cho Lênin vào tháng 4 1920. Từng là một trẻ mồ côi, Gorky chính là một trong những chiến sỹ đấu tranh cho ‘ thực trạng phạm pháp của trẻ vị thành niên ’. Mùa hè đó ông lập ra một ủy ban đặc biệt quan trọng để xử lý yếu tố. Ủy ban xây dựng những TT cho trẻ mồ côi ăn ở và dạy chúng học chữ. Những sáng tạo độc đáo tựa như được Liên đoàn Cứu Vớt Trẻ Em được xây dựng năm 1919 bởi Kuskova và Korolenko với sự ưng ý của Sovnarkom. Nhưng với chỉ nửa triệu chỗ cho 7 triệu trẻ nhỏ mồ côi trên đường phố, thật không thấm vào đâu. Người Bôn-se-vich quay ra dùng những giải pháp trừng phạt, đi ngược với những nguyên tắc đưa ra vào năm 1918 là ‘ không toà án và nhà tù cho trẻ nhỏ ’. Nhà tù và trại lao động chứa hàng ngàn trẻ nhỏ, nhiều đứa dưới 14 tuổi, tuổi chịu nghĩa vụ và trách nhiệm hình sự. Một giải pháp khác nhằm mục đích xử lý yếu tố là được cho phép hãng xưởng thu dụng trẻ nhỏ vào những hình thức lao động cực nhọc. Thậm chí trong thời nội chiến khi hàng ngàn công nhân lớn tuổi bị đuổi việc, việc cho thuê trẻ nhỏ càng tăng mạnh, 1 số ít công nhân chỉ mới 6 tuổi, nhất là ở những hãng xưởng nhỏ nơi hành vi bóc lột trẻ nhỏ đã thành nếp. Mặc dù có không ngớt lời lôi kéo chỉ số lượng giới hạn ngày làm 6 tiếng so với trẻ nhỏ, và 2 tiếng còn lại gia chủ phải tạo điều kiện kèm theo dạy học cho chúng, nhưng giới thẩm quyền chọn cách không can thiệp, công bố rằng ‘ cho những trẻ nhỏ có thời cơ thao tác tốt hơn là để chúng sống phạm pháp trên đường phố ’, tác dụng là nhiều trẻ phải làm một ngày 12 đến 14 tiếng .
Trẻ em cũng là những binh sĩ tuyệt vời. Hồng Quân có nhiều thiếu niên trong hàng ngũ của mình. Đã trải qua đời sống bao quanh bởi đấm đá bạo lực của cuộc chiến tranh và cách mạng, nhiều em ắt hẳn cho rằng giết người là việc làm thông thường. Những binh sĩ trẻ tuổi này được tiếng là chuẩn bị sẵn sàng thi hành mọi mệnh lệnh được giao. Nhiều thiếu niên này thực ra được hưởng đời sống tốt trong quân ngũ – vốn đối xử với chúng như con cháu mình, cho chúng ăn mặc và dạy dỗ – hơn là sống long dong nơi đầu đường xó chợ .
* * *
Gorky đã vỡ mộng thâm thúy. Ông miêu tả mình trong năm 1921 là ‘ đang trong tâm trạng thù ghét nhân loại ’. Ông không hề hòa giải chủ nghĩa xã hội dân chủ và nhân đạo của mình với những trong thực tiễn của nước Nga của Lênin. Ông không còn hoàn toàn có thể mắt lấp tai ngơ trước những lỗi lầm của chính sách với hy vọng họ sẽ làm tốt hơn về sau : mọi nỗ lực của ông đều là số không. Nếu những lý tưởng của ông đã bị bỏ rơi ở nước Nga, ông không còn hoàn toàn có thể làm gì ngoài việc bỏ rơi nước Nga .
Quyết định ra đi khỏi nước Nga của Gorky tiếp theo sau những xung đột lên cao với người Bôn-se-vich. Sự khủng bố bừa bãi trong bốn năm qua, việc tiêu diệt giới tri thức, sự bức hại người Men-se-vich và SR, đập tan cuộc nổi dậy của Kronstadt, và thái độ chai đá của người Bôn-se-vich so với nạn đói – tổng thể những điều này đã biến Gorky thành một quân địch chua chát với chính sách mới. Mối thù địch của Gorky phần lớn tập trung chuyên sâu vào Zinoviev, ông trùm đảng ở Petrograd. Zinoviev không ưa Gorky, y nhìn ngôi nhà của ông như một ‘ ổ phản cách mạng ’, và đặt ông dưới sự giám sát tiếp tục : thư tín của Gorky được mở ra ; nhà cửa của ông bị lục soát liên tục ; và bạn thân bị đe doạ bắt bớ. Những bức thư phẫn nộ nhất của Gorky lên án Khủng Bố Đỏ toàn bộ đều gởi đến Zinoviev. Trong một bức thư ông công bố việc bắt bớ liên tục của y đã khiến ‘ nhân dân thù ghét không chỉ Quyền Lực Xô-Viết mà còn – đặc biệt quan trọng – chính bản thân y ’. Chẳng bao lâu sẽ rõ ràng là đứng đằng sau Zinoviev là chính Lênin. Nhà lãnh tụ Bôn-se-vich thấy bị xúc phạm vì những lời tố cáo của Gorkỳ. Trong một bức thư đe doạ vào tháng 7 1919 ông công bố rằng ‘ tâm lý ’ của nhà văn đã bị ‘ những tri thức tư sản bất mãn ‘ bu quanh ông làm cho ‘ bịnh hoạn ’. ‘ Tôi không muốn dí lời khuyên của tôi cho anh, ’ Lênin hăm dọa, ‘ nhưng tôi không hề không nói cho anh biết rằng : hãy đổi khác triệt để tình cảnh của mình, môi trường tự nhiên của mình, nơi ở của mình, nghề nghiệp của mình – nếu không đời sống hoàn toàn có thể làm anh ghê tởm mãi mãi .
Cái chết của hai nhà thơ lớn nhất của Nga, , Alexander Blok và Nikolai Gumilev, là giọt nước làm tràn ly so với Gorky. Blok đã bị ngã quị vào năm 1920 sau một cơn sốt phong thấp, hậu quả của những năm nội chiến phải sinh sống thiếu thốn trong một nhà ở không được sưởi ấm. Nhưng nỗi ưu tư thực sự của Blok là nỗi vô vọng và sự vỡ mộng với thành quả của cách mạng. Thoạt đầu ông đã nghênh đón đấm đá bạo lực diệt trừ như thể âm ti cho quốc tế cũ thối rữa của châu Âu từ đó một quốc tế mới tinh khiết hơn của người châu Á – người Scythia – sẽ Open. Bài thơ anh hùng ca của ông ‘ Mười Hai ’, được viết vào năm 1918, đã diễn đạt 12 Hồng Vệ binh dạn dày song hành với bước tiến của Cách Mạng qua bão tuyết mịt mù diệt trừ quốc tế cũ và tạo ra quốc tế mới. Đi đầu họ, mang lá Hồng Kỳ, quanh đầu vấn vòng hoa hồng trắng, và bước tiến thanh thoát phía trên mặt tuyết, là Jesus Christ. Blok sau đó thổ lộ rằng trong khi viết bài thơ đầy xúc cảm này : ‘ Tôi cứ nghe thấy – tôi muốn nói là nghe thực sự bằng đôi tai mình tiếng ồn ào quanh tôi, một tiếng ồn tạo bởi nhiều âm thanh ( chắc như đinh là âm thanh của quốc tế cũ đang vỡ vụn ). ’ Trong một thời hạn Blok liên tục tin yêu vào sứ mạng cứu tinh của người Bôn-se-vich. Nhưng khoảng chừng năm 1921 thì ông đâm ra vỡ mộng. Suốt ba năm ông không làm bài thơ nào. Gorky, một người bạn thân, so sánh ông với một ‘ đứa trẻ lạc loài ’. Blok quấy rầy ông với những câu hỏi về cái chết và nói rằng mình đã từ bỏ mọi ‘ niềm tin vào sự minh triết của nhân loại ’. Kornei Chaikovsky nhớ có lần đi dự cùng Blok một buổi đọc thơ vào tháng 5 1921 : ‘ Tôi đang ngồi dưới sân khấu với ông. Trên sân khấu một “ nhà hùng biện nào đó ” đang mừng thầm chứng tỏ với thính giả rằng với vai trò là một thi sĩ Blok đã chết. .. Blok nghiêng người sang tôi và nói, “ Hắn nói đúng đấy, mình đã chết. ” ‘ Khi Chukovsky hỏi ông tại sao không viết thơ nữa, Blok bảo : ‘ Mọi âm thanh trong tôi đã tắt lịm. Bộ anh không nghe thấy không còn có âm thanh nào hết sao ? ’ Cùng tháng đó Blok nằm liệt trên giường. Bác sĩ khuyên ông cần ra quốc tế dưỡng bệnh. Vào ngày 28 tháng 5 Gorky viết cho Lunacharsky xin cho ông. ‘ Blok là nhà thơ Nga năng lực nhất còn sống. Nếu ông ngăn cấm ông ta ra quốc tế trước khi ông ta chết, thì ông và những chiến sỹ của ông phải chịu nghĩa vụ và trách nhiệm. ’ Trong vài tuần Gorky liên tục khẩn khoản xin nhập cư cho ông. Lunacharsky viết xin Ủy ban Trung ương đồng ý chấp thuận vào ngày 2/7. Nhưng không ai làm gì. Rồi, ở đầu cuối, vào ngày 10/8, giấy nhập cư đến. Đã muộn một ngày : đêm hôm trước nhà thơ đã qua đời .
Nếu Blok đã chết vì vô vọng và trong sự hờ hững, thì cái chết của Gumilev, chỉ hai tuần sau, thảng thốt hơn nhiều. Ông bị Cheka Petrograd bắt, giam một vài ngày, và rồi bị bắn không cần xét xử. Gumilev bị kết tội có chân trong một thủ đoạn bảo hoàng – một lời viện dẫn gần như chắc như đinh là sai lầm đáng tiếc, mặc dầu ông có tình cảm với phe bảo hoàng. Một nhóm những nhà trí thức họp mặt tại lễ an táng Blok làm một đơn thỉnh nguyện xin ân xá ông. Viện Khoa học bảo vệ ông sẽ được mang ra tòa xét xử. Họ nhờ Gorky can thiệp và ông vội vã đến Moscow để gặp Lenin. Nhưng lúc ông quay về Petrograd mang theo lệnh thả, thì Gumilev đã bị xử bắn rồi. Gorky quá oan ức đến nỗi ho ra máu. Zamyatin nói rằng mình chưa từng thấy ông ‘ quá phẫn uất như vào đêm nghe tin Gulimev bị bắn ’ .
Gumilev là nhà thơ lớn tiên phong của Nga bị người Bôn-se-vich hành hình. Cái chết của ông và Blok, so với Gorky cũng như so với giới tri thức nói chung, là hình tượng cho cái chết của cách mạng. Hàng trăm người – ‘ toàn bộ những gì còn lại của giới văn học Petersburg ’ như lời của Zamyatin – xuất hiện tại lễ an táng Blok. Nina Berberova, lúc đó chỉ là một cô gái trẻ, nhớ lại khi nhìn thấy thông tin về cái chết của Blok ‘ một cảm hứng không đến lần thứ hai trong đời bỗng bấu xiết lấy cô, và thình lình cô chợt nhận ra mình là một đứa trẻ mồ côi. .. Đoạn kết đang đến gần. Chúng tôi bỗng hóa lạc loài. ’ Anna Akhmatova, người vợ đầu của Gulimev, cũng khóc thương tương tự như, không riêng gì cho một nhà thơ mà còn cho những lý tưởng của một thời đại, tại đám tang của Blok :
Trong chiếc hòm bạc chúng tôi mang ông đi
Alexander, con thiên nga tinh khiết của tất cả chúng ta
Mặt trời bỗng tắt lịm trong ta trong nỗi giày vò
Hai tháng sau, vì nguyên do sức khỏe thể chất, Gorky rời nước Nga có vẻ như mãi mãi .

Mọi Người Cũng Xem   Lâm Chấn Khang (Lyric Video)

ii Cuộc Đấu Tranh Cuối Cùng của Lênin

Những tín hiệu tiên phong Lênin không khỏe trở nên rõ ràng vào năm 1921 khi ông mở màn phàn nàn thường nhức đầu và kiệt sức. Các bác sĩ không hề chẩn đoán ra bệnh – nó hoàn toàn có thể là hậu quả của sự suy sụp niềm tin cũng như thế chất. Trong bốn năm qua Lênin đã thao tác gần như luôn cật lực 16 giờ mỗi ngày. Thời kỳ ông nghỉ ngơi duy nhất là vào mùa hè 1917, khi ông chạy trốn chính quyền sở tại Kerensky, và trong những tuần hồi sức sau vụ Kaplan mưu sát hụt vào tháng 8 1918. Khủng hoảng 1920 – 1 đã tàn phá sức khỏe thể chất của Lênin. Những triệu chứng sức khỏe thể chất của những con điên tiết của ông, như Krupskaya đã có lần miêu tả, chứng mất ngủ và nóng nảy, nhức đầu và ủ rũ, trở lại hành hạ ông trong những lần đấu tranh với nhóm Công nhân Chống đối và vụ nổi dậy lan tràn ở vùng quê. Rồi cuộc nổi dậy Kronstadt, công nhân và nông dân, người Men-se-vich, SR và giới giáo sĩ. Vào mùa hè 1921, một lần nữa Lênin vượt qua thắng lợi ; nhưng những tín hiệu kiệt quệ về trí lực ai cũng khởi đầu nhận rõ. Ông đôi lúc có lúc quên bẵng, chuyện trò khó khăn vất vả và chuyển dời mất khuynh hướng. Một số bác sĩ cho đó là nguyên do của chứng ngộ độc chì gây bởi hai viên đạn của Kaplan, vẫn còn ghim trong cánh tay và cổ Lênin ( viên đạn trong cổ đã được giải phẫu lấy ra vào mùa xuân 1922 ). Nhưng những bác sĩ khác thì hoài nghi là do chứng liệt. Những hoài nghi này được chứng minh và khẳng định vào ngày 25/5/1922, khi Lênin bị một tai biến tiên phong khá nặng, khiến bên phải của ông gần như tê liệt và không nói được một thời hạn. Lênin giờ nhận ra rằng, theo lời của cô em gái, Maria Uliannova, người chăm nom ông cho đến khi ông mất, ‘ tổng thể đã kết thúc so với ông ’. Ông xin Stalin phát cho ông thuốc độc để hoàn toàn có thể tự tử khi cần. ‘ Anh ấy không muốn sống và không hề sống nữa, ’ Krupskaya nói với Stalin. Bà đã định đưa cho ông xya-nua nhưng không có can đảm và mạnh mẽ, cho nên vì thế hai người quyết định hành động hỏi Stalin vì ông ta là ‘ một con người sắt thép không có tình cảm ’. Stalin không chịu giúp Lênin chết ; và Bộ Chính trị cũng bầu chống chuyện ấy. Trong lúc này, mạng sống của Lênin còn hữu dụng với Stalin .
Trong mùa hè 1922, khi ông dưỡng bệnh ở ngôi nhà vùng quê Gorki, Lênin xem xét việc ai sẽ kế vị mình. Đây ắt hẳn là một việc làm đau đớn so với ông chính bới, như mọi tên độc tài, ông khư khư ôm lấy quyền lực tối cao và cho rằng không ai đủ tài cán để kế vị mình. Tất cả những di cảo sau cuối của Lênin đều dẫn chứng là ông ưng ý một ban chỉ huy tập thể sẽ kế vị ông. Ông đặc biệt quan trọng sợ cuộc đấu đá giữa Trotsky và Stalin, mà ông biết sẽ chia rẽ đảng khi ông lui vào hậu trường, và nhắm tới việc ngăn ngừa điều này bằng cách cân đối quyền lực tối cao giữa hai người .
Trong mắt ông cả hai đều có kĩ năng. Trotsky là nhà hùng biện và quản trị xuất sắc : ông ta là người có công lớn nhất trong nội chiến. Nhưng tình tự cao và hống hách của ông – chưa nói quá khứ Men-se-vich và dáng dấp tri thức Do Thái của ông – khiến ông khó thân mật trong đảng. Trotsky không phải là một ‘ chiến sỹ ’ tự nhiên. Mặc dù là một thành viên Bộ Chính trị, Trotsky không giữ chức vụ nào trong đảng. Ông hiếm khi đi dự những buổi họp đảng. Cảm nghĩ của Lênin về Trotsky được Maria Uliannova đúc rút : ‘ Anh ấy không có tình cảm với Trotsky – ông ta có quá nhiều tính cách khiến thao tác tập thể với ông ta thật là khó khăn vất vả. Nhưng ông ta hoạt động năng nổ và là người năng lực, và so với V. I. thì đó mới là cốt lõi, vì vậy anh ấy vẫn cố giữ ông ta bên cạnh. Còn việc đó có đáng không thì lại là một chuyện khác. ’
Stalin, ngược lai, có vẻ như rất thích hợp với nhu yếu của lối chỉ huy tập thể. Trong cuộc nội chiến ông đã tự đảm đương nhiều việc làm phức tạp mà không ai muốn nhận – ông là Ủy viên những Dân tộc, Ủy viên Rabkrin, một thành viên trong Hội đồng Quân sự Cách mạng, trong Bộ Chính trị và Văn phòng Tổ chức Đảng, và quản trị Ban Bí thư – và tác dụng là chẳng bao lâu ông nổi tiếng vì tính xuề xòa và siêng năng. Tất cả chỉ huy đảng đều lầm lẫn nhìn nhận thấp quyền lực tối cao tiềm năng của Stalin, và tham vọng vận dụng nó của ông, như thể tác dụng của việc ra sức nâng đỡ bọn tay sai nhờ việc giữ những chức vụ thuận tiện, như Văn phòng Tổ chức Đảng ( Orgburo ). Lênin cũng có lỗi như những người khác. Là một người kém vị tha, ông lại dung thứ một cách quá đáng cho nhiều tội của Stalin, kể cả việc y tỏ ra thô lỗ với chính ông, vì tin rằng ông cần Stalin để duy trì sự đoàn kết trong đảng. Vì lý do đó mà, theo sự thúc giục của chính Stalin, và tất yếu được sự hậu thuẫn của Kamenev, ông đồng ý chấp thuận cho y giữ chức Tổng Bí thư tiên phong của đảng vào tháng 4 1922. Đó hóa ra một sự chỉ định có tính cốt lõi – một sự chỉ định được cho phép Stalin nắm hết quyền lực tối cao trong tay. Lúc mà Lênin nhận ra điều này, và ra sức đẩy Stalin ra khỏi chức vụ, thì đã muộn .
Chìa khóa dẫn Stalin đến quyền lực tối cao tối cao là việc y kiếm soát được cỗ máy đảng ở tỉnh lỵ. Là quản trị ban Bí thư, và thành viên duy nhất của Bộ Chính trị trong Văn phòng Tổ chức Đảng, y hoàn toàn có thể thăng chức đàn em mình và không bổ nhiệm đối thủ cạnh tranh .
Chỉ riêng năm 1922 hơn 10,000 viên chức tỉnh được Orgburo và Bạn Bí thư chỉ định, hầu hết là do Stalin đích thân trình làng. Họ sẽ là những người hậu thuẫn nồng cốt của ông trong cuộc đấu đá quyền lực tối cao với Trotsky trong 1922 – 3. Phần đông họ, như chính Stalin, xuất thân từ thế lực nhã nhặn và không qua học vấn nhiều. Nghi ngờ giới tri thức như Trotsky, họ thích đặt sự đáng tin cậy của mình vào sự sáng suốt của Stalin hơn, với lời lôi kéo đơn giản và giản dị cho sự đoàn kết vô sản và kỷ luật Bôn-se-vich, khi đề cập đến ý thức hệ .
Lênin đã sát cánh cùng Stalin đi theo chủ trương chỉ định từ Moscow như là liều thuốc chữa nạn xây dựng phe phái chống đối ở tỉnh lẻ ( nhóm Công nhân Chống đối, ví dụ điển hình, vẫn còn mạnh ở Ukraine và Samara tận 1923 ). Là quản trị Ban Bí thư, Stalin bỏ ra nhiều thời hạn để nhổ tận gốc những kẻ gây rối tiềm năng từ cỗ máy đảng ở tỉnh. Ông nhận những báo cáo giải trình hàng tháng từ Cheka ( đổi tên lại GPU vào năm 1922 ) về những hoạt động giải trí của những chỉ huy tỉnh. Boris Bazhanov, thư ký riêng của Stalin, nhớ thói quen bước tới lui trong văn phòng rộng ở Kremlin, phì phà ống điếu, và nhiều lúc phán ra những mệnh lệnh ngắn gọn không bổ nhiệm Bí thư Đảng này và phái người kia đến thay thế sửa chữa. Có rất ít chỉ huy đảng, kế cả những thành viên Bộ Chính trị, mà Stalin không đặt người giám sát vào cuối năm 1922. Dưới vỏ bọc là làm theo chuyển nhượng ủy quyền của Lênin, Stalin nhờ đó hoàn toàn có thể thu nhặt thông tin về toàn bộ đối thủ cạnh tranh của mình, kể cả những bí hiểm về đời tư của họ, nhờ đó ông hoàn toàn có thể khai thác để bảo vệ sự trung thành với chủ của họ so với mình .
Trong khi Lênin đang dưỡng bệnh sau tai biến nước Nga được quản lý bởi tam đầu chế – Stalin, Kamenev và Zinoviev – Open thành một khối chống Trotsky trong mùa hè 1922. Bộ ba gặp nhau trước những buổi họp đảng để thống nhất kế hoạch và thông tư cho những bộ hạ phương pháp bỏ phiếu. Kamenev từ lâu đã quí mến Stalin : họ từng sống bên nhau lưu vong ở Siberia ; và chính Stalin đã đứng ra bênh vực ông khi Lênin định hất cẳng ông ra khỏi đảng khi ông không ưng ý cú thay máu chính quyền Tháng Mười. Kamenev có tham vọng cầm đầu đảng và điều này khiến ông về phe Stalin chống Trotsky, mà ông xem là mối đe doạ lớn hơn. Vì Kamenev là anh rể của Trotsky, điều này có nghĩa là phe phái được coi trọng hơn mái ấm gia đình. Về phần Zinoviev, ông ta cũng không ưa gì Stalin. Nhưng mối căm thù của ông so với Trotsky thâm thúy hơn nên ông phải tạm về phe với Quỷ Dữ để vượt mặt quân địch. Cả hai người đều nghĩ là mình đang tận dụng Stalin, mà họ xem là xoàng xĩnh, để chiếm lấy quyền chỉ huy. Nhưng Stalin đang tận dụng họ, và một khi mà Trotsky bị vượt mặt, y sẽ quay ra triệt hạ họ .
Vào tháng 9 Lênin đã phục sinh và trở lại thao tác. Ông giờ đây ý thức rõ về tham vọng của Stalin và trong một nỗ lực tạo đối trọng cho quyền lực tối cao lên cao của y, ông ý kiến đề nghị chỉ định Trotsky làm phó cho ông ở Sovnarkom ( Hội đồng Nội các ). Những bộ hạ của Trotsky luôn lập luận rằng chức vụ này chứng minh và khẳng định xếp của mình sẽ là người kế vị Lênin. Nhưng thật ra nhiều người cho rằng đây chỉ là chức vụ nhỏ – quyền hành tập trung chuyên sâu vào cơ quan đảng nhiều hơn là vào chính quyền sở tại – và do đó Stalin rất vui mắt mà bầu thuận quyết định hành động của Lênin ở Bộ Chính trị. Thật ra chính Trotsky đã viết trên phiếu bầu của minh : ‘ Từ chối vô điều kiện kèm theo ’. Ông công bố rằng việc chống đối của mình dựa trên cơ sở ông đã chỉ trích chức vụ đó trên nguyên tắc khi nó được trình làng vào tháng 5 vừa mới qua. Sau này ông cũng công bố rằng ông đã khước từ chức vụ nguyên do ông là người Do Thái và rằng việc này hoàn toàn có thể đổ dầu vào ngọn lửa tuyên truyền của quân địch chính sách. Nhưng việc ông không nhận ắt hẳn là vì ông cho rằng nó không xứng danh vì chỉ là ‘ phó quản trị ’ .
Điều này không có nghĩa là Lênin san sẻ quan điểm xem hoạt động giải trí của Sovnarkom là không bộc lộ quyền lực tối cao. Cũng không có nghĩa là ông giao chức vụ này cho Trotsky, theo lời của em gái Lênin, chỉ như ‘ một cử chỉ ngoại giao ’ để đền bù cho việc ‘ Iliich về phe của Stalin. ’ Đúng ra Lênin đã luôn đặt hoạt động giải trí của Sovnarkom có tầm quan trọng cao hơn hoạt động giải trí của đảng. Sovnarkom là đứa con cưng của Lênin. Đó là nơi ông tập trung chuyên sâu mọi năng lượng của mình, thậm chí còn đến mức ông trở nên mù tịt về hoạt động giải trí đảng. ‘ Tôi thú thật là mình không biết về qui mô chỉ định và phân công của Orgburo, ’ ông thú nhận với Stalin vào tháng 10 1921. Đây là thảm kịch của Lênin. Trong những tháng ở đầu cuối hoạt động giải trí chính trị tích cực, khi ông nắm lấy yếu tố quyền lực tối cao ngày càng tăng của những bộ phận đảng chỉ huy, ông càng lúc càng hướng về Sovnarkom như một phương tiện đi lại phân loại quyền lực tối cao giữa đảng và nhà nước. Vậy mà Sovnarkom, như một vị trí quyền lực tối cao của cá thể Lênin, chắc như đinh suy giảm khi ông ngã bệnh và rút lui khỏi chính trường. Thậm chí với Trotsky đứng thay ông ở ghế quản trị, gần như là chắc như đinh quá muộn để dừng lại sự chuyển dời quyền lực tối cao đến những cơ quan đảng trong tay Stalin, và ắt hẳn Trotsky cũng đã biết điều này .
Nghi ngờ của Lênin so với Stalin càng thâm thúy khi, vào tháng 10, Stalin đề xuất trục xuất Trotsky khỏi Bộ Chính trị để trừng phạt việc ông xấc xược khước từ chức vụ ở Sovnarkom. Đối với Lênin, yếu tố trở nên rõ ràng, khi ông tìm hiểu và khám phá những hoạt động giải trí của tam đầu chế, là nó đang hoạt động giải trí như một bè lũ quản lý và rắp tâm hất cẳng ông khỏi quyền lực tối cao. Điều này được chứng minh và khẳng định khi Lênin phát hiện ra rằng, ngay sau khi ông phải ra về sớm trong những buổi họp của Bộ Chính trị vì nguyên do sức khỏe thể chất, bộ tam đầu chế vẫn ở lại và trải qua những nghị quyết mà ông chỉ biết vào ngày hôm sau. Vào ngày 8/12 Lênin ra lệnh những buổi họp của Bộ Chính trị sẽ không lê dài quá ba giờ và những yếu tố chưa kịp xử lý sẽ hoãn lại vào hôm sau. Cũng vào lúc đó, như sau này Trotsky cho biết, Lênin có tiếp cận ông và mời ông tham gia với mình vào ‘ khối chống quan liêu ’ tức một liên minh chống lại Stalin và cơ sở quyền lực tối cao của y ở Orgburo. Lời công bố của Trotsky cũng đáng tin. Sau cùng, việc này xảy ra trước khi có Di Chúc của Lênin, vốn tập trung chuyên sâu hầu hết vào yếu tố của Stalin và việc y nắm lấy cỗ máy quan liêu của đảng. Trotsky đã từng phê phán tính quan liêu của đảng, đặc biệt quan trọng là Rabkrin và Orgburo. Và tất cả chúng ta biết rằng Lênin san sẻ lập trường chống đối Stalin của ông về cả hai việc ngoại thương và yếu tố so với Georgia. Tóm lại, hình như đến giữa tháng 12 Lênin và Trotsky đang hợp tác nhau chống Stalin. Và rồi giật mình, vào đêm 15/12, Lênin bị một cơn tai biến lần thứ hai .
Stalin ngay lập tức nắm quyền quản lý và điều hành những bác sĩ và, lấy cớ giúp ông mau chống bình phục, xin lệnh của Ủy ban Trung ương cho ông quyền giữ Lênin ‘ khỏi dính líu ’ đến chính trị bằng cách số lượng giới hạn khách viếng và thư từ. ‘ Không bè bạn và những người chung quanh ’, một lệnh tiếp theo từ Bộ Chính trị vào ngày 24/12, ‘ được phép kể với Vladimir Ilich bất kể tin tức chính trị nào, việc này hoàn toàn có thể buộc ông phải suy tính và bị kích động. ’ Giam mình trên chiếc xe lăn, và chỉ được phép đọc chép mỗi ngày 5 đến 10 phút, Lênin trở thành một tù nhân của Staline. Hai thư ký chính của ông, Nadezhda Alliluyeva ( vợ của Stalin ) và Lydia Fotieva, báo cáo giải trình với Stalin mọi điều ông nói. Lênin hiển nhiên không biết điều này, như những sự kiện sau này sẽ trình diện. Trong lúc đó, Stalin tự nhận mình là chuyên viên về thuốc men, ra lệnh đem đến cho y những giáo trình y khoa. Y biết chắc là Lênin sẽ sớm chết và càng lúc càng tỏ ra xem thường ông. ‘ Lenin tiêu rồi, ’ ông nói với bọn tay sai của mình vào tháng 12. Những lời của Stalin đến tai Lênin qua Maria Uliannova. ‘ Tôi chưa chết mà, ’ anh bà nhắc bà, ‘ nhưng chúng đã muốn chôn tôi rồi. ’ Về cuối tháng 12 Lênin trở nên quá bực tức vì không hoạt động giải trí gì được đến nỗi một lần nữa ông xin thuốc độc để hoàn toàn có thể kết liễu cuộc sống. Theo Fotieva, Stalin phủ nhận cung ứng độc dược. Nhưng ắt hẳn y sẽ sớm hụt hẫng việc đó, vì trong những khoảng chừng khắc ngắn ngủi được phép thao tác Lênin đọc cho viết một loạt những ghi chép cho Đại hội Đảng sắp đến trong đó ông lên án quyền lực tối cao lên cao của Stalin và nhu yếu loại ông ta ra .
Những ghi chép rời rạc này, sau đó được biết dưới tên Di Chúc của Lênin, được đọc viết trong những khoảng chừng thời hạn ngắn – 1 số ít qua điện thoại cảm ứng đến một người tốc ký ngồi ở phòng bên với một cặp ống nghe – giữa 23/12 và 4/1. Lênin ra lệnh giữ chúng bí hiểm nghiêm nhặt nhất, cho chúng vào bao thư niêm phong chỉ có ông và Krupskaya được phép mở. Nhưng những thư ký chính của ông cũng là tay trong của Stalin và họ giao những ghi chép cho Stalin .
Những ghi chép ở đầu cuối của Lênin tương quan đến ba yếu tố chính – trong mỗi yếu tố đều có bàn tay thủ phạm là Stalin. Thứ nhất là yếu tố Georgia, một trong những nước cộng hòa miền biên giới. Mặc dù là người gốc Geogia, chủ trương của Stalin là hạn chế quyền tự trị của những nước cộng hòa, bộc lộ tham vọng muốn giữ lại đế chế kiểu sa hoàng, với quyền hành tập trung chuyên sâu vào Đại Nga. Trong khi ý Lênin nhắm tới việc làm hòa dịu những bất bình có tính lịch sử dân tộc hoàn toàn có thể thông cảm được của những nước phi Nga so với nước Nga bằng cách trao cho họ vị thế của những cộng hòa ‘ có chủ quyền lãnh thổ ’ ( cho những nhóm sắc tộc lớn ) hoặc ” tự trị ’ cho những nhóm sắc tộc nhỏ hơn ’ với những quyền tự do văn hóa truyền thống thoáng rộng. Trong những ghi chép của mình cho Đại hội Đảng vào ngày 30-1 tháng 12 ông so sánh Stalin với một nhà xô-vanh Nga lỗi thời, một ‘ tên nhãi ranh và một kẻ độc tài, chỉ biết hù doạ và nô dịch những vương quốc nhỏ, như Georgia, trong khi so với những nhà quản lý Nga điều thiết yếu là một ‘ sự thận trọng sâu xa, sự nhạy cảm, và sẵn sàng chuẩn bị hòa giải ’ với những khát vọng dân tộc bản địa chính đáng của họ. Lênin thậm chí còn công bố rằng trong một liên bang xã hội chủ nghĩa những quyền hạn của những ‘ dân tộc bản địa bị áp bức ’, như Georgia, nên lớn hơn quyền hạn của những ‘ dân tộc bản địa áp bức ’ ( tức nước Nga ) để đền bù những bất bình đẳng khi đem ra vận dụng chúng trong thực tiễn. Vào ngày 8/1, trong lá thư ở đầu cuối của đời mình, Lênin hứa với nhóm chống đối người Georgia mình sẽ theo sát chính nghĩa của họ ‘ với toàn bộ tấm lòng tôi ’ .
Quan tâm thứ hai của Lênin trong Di Chúc là trấn áp những quyền lực tối cao đang vững mạnh của những cơ quan đứng đầu của đảng giờ đang nằm dưới quyền sinh sát của Stalin. Hai năm trước, khi quyền lực tối cao của mình lên tối cao, Lênin đã lên án những ý kiến đề nghị của nhóm Tập trung Dân chủ yên cầu dân chủ và công khai minh bạch hơn trong hoạt động giải trí của đảng ; nhưng giờ với kẻ độc tài Stalin Lênin lại đưa ra những kế hoạch tựa như. Ông ý kiến đề nghị dân chủ hóa Ủy ban Trung ương bằng cách bổ trợ 50 đến 100 thành viên mới tuyển từ những công nhân và nông dân thông thường trong những cơ quan cấp dưới của đảng. Để làm Bộ Chính trị có nghĩa vụ và trách nhiệm nhiều hơn ông cũng ý kiến đề nghị rằng Ủy ban Trung ương nên có quyền dự tổng thể những buổi họp của Bộ Chính trị để thanh tra những văn kiện của nó. Hơn nữa Ủy ban Kiểm tra Trung ương, hợp với Rabkrin và sắp xếp hợp lý hóa với 300 hoặc 400 những công nhân giác ngộ, nên được trao quyền kiểm tra những quyền hành của Bộ Chính trị. Những đề xuất này đã trở thành những nỗ lực quá muộn màng nhằm mục đích bắt cầu qua hố ngăn cách giữa những ông trùm đảng và hàng ngũ đảng viên, để khiến chỉ huy dân chủ hơn, công khai minh bạch hơn và hiệu suất cao hơn, mà đảng không mất đi quyền nắm vững hàng loạt so với xã hội .
Biện pháp sau cuối trong những ghi chép của Lênin – và đến lúc này là bùng nổ nhất – là yếu tố kế vị. Trong ghi chép của mình vào ngày 24/12 Lênin nói lên lo ngại của mình về sự rạn nứt giữa Trotsky và Stalin – chính một phần vì nguyên do này mà ông đã ý kiến đề nghị lan rộng ra qui mô của Ủy ban Trung ương – và, như thể nhấn mạnh vấn đề việc đống ý một ban chỉ huy tập thể hơn, ông chỉ ra những khuyết điểm của những chỉ huy đảng. Kamenev và Zinoviev có khuyết điểm vi chống lại ông trong tháng 10. Bukharin là ‘ người được toàn đảng quí, nhưng những quan điểm quá triết lý của ông chỉ hoàn toàn có thể được xếp loại là người Mác-xit dự bị ’. Về phần Trotsky, ‘ xét mặt cá thể có lẽ rằng là người có năng lượng nhất trong Ủy ban Trung ương, nhưng đã biểu lộ một sự tự tin quá đáng và quá bận tâm đến góc nhìn thuần túy quản trị của việc làm ’. Nhưng chính Stalin là người mà Lênin dành những chi trích nóng bức nhất. Đã trở thành Tổng Bí thư, ông đã ‘ tích góp quyền lực tối cao vô hạn trong tay mình, và tôi không chắc liệu ông ta có luôn biết cách sử dụng quyền lực tối cao này một cách thận trọng hay không ’. Vào ngày 4/1 Lênin bổ trợ ghi chép sau :
Stalin quá thô lỗ và khuyết điểm này trọn vẹn hoàn toàn có thể thông cảm được giữa tất cả chúng ta và trong những xử lý giữa những người Cộng sản với nhau, nhưng trở nên không hề thông cảm được trong vai trò Tổng Bí thư. Vì nguyên do này, tôi ý kiến đề nghị những chiến sỹ hãy nghĩ ra cách loại Stalin ra khỏi chức vụ này và sửa chữa thay thế bằng người nào đó có một ưu điểm hơn Đồng chí Stalin, đơn cử bao dung hơn, trung thành với chủ hơn, nhã nhặn hơn và chăm sóc đến chiến sỹ mình, ít thất thường hơn. . .
Lênin xác lập rõ là Stalin phải ra đi .
Quyết tâm của Lênin càng được củng cố vào đầu tháng ba, khi ông biết tin về một sự kiện đã xảy ra vài tuần trước giữa Stalin và Krupskaya những đã được giữ kín không cho ông biết. Vào ngày 21/12 Lênin đã đọc cho Krupskaya viết một bức thư cho Trotsky khen ngợi ông về những giải pháp thắng lợi trong trận đấu tranh chống Stalin về yếu tố độc quyền ngoại thương. Các tay trong của Stalin báo cho y về bức thư, mà y chụp lấy như là chứng cứ về ‘ khối ’ của Lênin cùng với Trotsky chống lại y. Sáng hôm sau y điện thoại thông minh cho Krupskaya và, theo như bà kể, y ‘ tới tấp lăng mạ bà ’, đã kích bà đã vi phạm qui luật của đảng về sức khỏe thể chất của Lênin ( mặc dầu những bác sĩ được cho phép bà chép ), và hăm dọa sẽ gọi Ủy ban Kiểm tra Trung ương tìm hiểu hành vi của bà. Khi Krupskaya đặt điện thoại cảm ứng xuống, mặt bà tái xanh, bật khóc nức nở và lăn đùng ra sàn nhà. Triều đại khủng bốt của Stalin đã mở màn. Khi sau cuối Lênin hay biết việc này, vào ngày 5/3, ông đọc viết một bức thư cho Stalin nhu yếu y nên xin lỗi những lời lẽ cộc cằn của mình nếu không ‘ mối quan hệ giữa tất cả chúng ta sẽ cắt đứt ’. Stalin, lúc này đã ỷ thế, khó hoàn toàn có thể che đậy sự khinh thị so với Lênin đang hấp hối trong thư vấn đáp khiếm nhã của mình. * Krupskaya, y nhắc nhở ông, ‘ không chỉ là vợ anh mà còn là chiến sỹ Đảng của tôi ’. Trong cuộc trao đổi của họ y không có cộc cằn và hàng loạt sự kiện ‘ không gì khác hơn là một sự hiểu nhầm ngu ngốc. .. Tuy nhiên, nếu anh cho rằng để duy trì mối quan hệ tôi nên “ rút lại ” những lời đã nói, tôi hoàn toàn có thể rút lại, mặc dầu tôi không hề hiểu tổng thể những việc này là thế nào, hoặc tôi có lỗi gì, hoặc, đúng chuẩn, anh muốn gì ở tôi. ’
Sự kiện này tai hại nhiều đến sức khỏe thể chất của Lênin, khiến qua một đêm ông xuống sức thấy rõ. Một bác sĩ trong nhóm miêu tả thực trạng của ông vào ngày 6/3 : ‘ Vladimir Ilich nằm đó mà ánh mắt thất thần, một biểu lộ lúng túng in trên khuôn mặt ông, đôi mắt ông buồn bã với cái nhìn như cật vấn, nước mắt chảy dài trên má. Vladimir Ilich trở nên kích động, cố sức nói, nhưng không nói nên lời. Chỉ nghe những tiếng : “ Trời ơi, trời ơi. Bệnh cũ đã tái phát ” ‘. Ba ngày sau Lênin bị một cơn tai biến nặng thứ ba. Nó lấy đi năng lực nói của ông và do đó không thao tác được nữa. Cho đến khi chết, mười tháng sau, ông chỉ hoàn toàn có thể thốt ra những vần đơn thuần : ‘ vot-vot ’ ( ‘ đây-dây ’ ) và ‘ sezi-sezi ( ‘ đại hội-đại hội ’ )
Vào tháng 5 ông được chuyển về Gorki, nơi một nhóm bác sĩ túc trực bên ông. Vào những ngày trời đẹp ông ngồi ngoài vườn. Krupskaya đọc sách cho ông – Gorki và Tolstoy làm ông thấy tự do nhất – và nỗ lực một cách vô ích tập ông nói. Vào tháng 9, với sự trợ giúp của một cây gậy và một đôi giày đặc biệt quan trọng, ông hoàn toàn có thể bước tiến lần nữa. Đôi khi ông đẩy chiếc xe lăn của mình tới lui. Ông khởi đầu đọc báo được gởi từ Moscow tới và, với sự tương hỗ của Krupskaya, tập viết một chút ít bằng bàn tay trái. Bukharin đến thăm ông vào mùa thu, và sau này ông bảo với Boris Nikolaevsky, thấy Lênin lo ngại về việc ai sẽ kế vị mình và về những đề mục ông không hề viết. Nhưng không có chuyện ông sẽ trở lại với chính trị. Con người chính trị Lênin đã chết .
* * *
Loại Lênin ra khỏi đường đi chính là điều Stalin cần. Qua những tai mắt của mình Stalin đã biết về bức thư bí hiểm Lênin gởi cho Đại hội Đảng Lần 12. Nếu y muốn sống sót, y phải ngăn không cho lá thư đó được đọc trước đại hội. Vào ngày 9/3 Stalin dùng quyền lực tối cao của mình là Tổng Bí thư đình hoãn Đại hội từ giữa tháng 3 cho đến giữa tháng 4. Trotsky, mặc dầu là người hưởng lợi nhiều nhất nếu Stalin rơi đài tại Đại hội, vẫn sẵn sàng chuẩn bị đồng ý chấp thuận việc đình hoãn. Ông thậm chí còn trấn an Kamenev rằng, trong khi ông đồng ý chấp thuận với Lênin về ‘ chất ’ ( tức yếu tố Geogia và cái tổ đảng ), ông vẫn ‘ chủ trương giữ nguyên thực trạng và chống lại việc loại Stalin miễn là có sự đổi khác triệt để về chủ trương. Trotsky Tóm lại với hy vọng rằng : ‘ Không nên liên tục những mưu mô mà cần hợp tác tử tế. ’ Hệ lụy của ‘ việc thỏa hiệp tệ hại ’ này – đúng điều mà Lênin đã cảnh báo nhắc nhở ông không nên làm – là Đại hội Đảng chứng kiến khúc khải hoàn của Stalin hơn là thảm bại sau cuối của y. Những ghi chép của Lênin về yếu tố dân tộc bản địa và cải tổ đảng được phân phát cho những đại biểu, được bàn luận, và rồi được ban chỉ huy cho qua. Trong bất kể trường hợp nào, chắc như đinh hầu hết những đại biểu đều san sẻ quan điểm của Stalin là tại một thời gian khi sự đoàn kết trong đảng là thiết yếu hơn hết thì việc luận bàn dân chủ không cần phải mất thì giờ. Những xúi giục làm im tiếng Trotsky và toàn bộ những lời phê phán Bộ Chính trị, chính là tác nhân quyết định hành động khiến Stalin nắm lấy thời cơ ngày càng tăng quyền lực tối cao. Những ghi chép của Lênin về việc kế vị, kể cả nhu yếu vô hiệu Stalin, đều không được đọc trước Đại hội và vẫn bị bỏ lỡ cho đến 1956. *

Mọi Người Cũng Xem   Rửa mặt bằng cám gạo hàng ngày có tác dụng gì tốt không

* Nó chỉ được in ra cho đến 1989.

Thật khó để lý giải thái độ của Trotsky. Tại một thời gian quyết định hành động đấu tranh quyền lực tối cao, trong khi ông hoàn toàn có thể đã thắng lợi lớn, ông lại tự tạo ra sự thảm bại của mình. Trong số 40 thành viên Ủy ban Trung ương mới, do Đại hội bầu ra, ông chỉ có ba người hậu thuẫn. Có lẽ, cảm nhận được sự cô lập đang lớn dần của mình, nhất là sau khi Lênin bị đột quỵ, Trotsky quyết định hành động rằng hy vọng duy nhất của mình nằm trong việc ra sức xoa dịu tam đầu chế. Hồi ký của ông chứa đầy xác tín cho rằng mình bị ba chỉ huy thủ đoạn phế truất. Chắc chắn sẽ là mối nguy khó lường nếu ông chọn giải pháp thử thách họ, Trotsky sẽ ắt hẳn bị kết tội ‘ lập bè kết phái ’ – và sau năm 1921 đây sẽ là án tử về chính trị. Nhưng cũng có một vài thực sự trong quan điểm cho rằng Trotsky thiếu dũng khí chiến đấu. Trong đậm cá tính ông có điểm yếu, xuất phát từ tính tự cao tự đại là sợ thất bại. Một trong những người bạn cũ của ông kể về chuyện đánh cờ của ông thuở ông ở Thành Phố New York. Trotsky đã thách anh bạn này chơi cờ, nghĩ mình là tay cờ cao. Nhưng hóa ra ông gặp một tay cao cờ hơn và bị thua ván đó. Ông đâm ra bực tức và không chịu chơi tiếp. Việc này nói lên một đặc tính nổi bật của Trotsky : khi gặp một đối thủ cạnh tranh hơn tầm mình, ông chọn cách rút lui và một mình xịu mặt hơn là chịu mất mặt nếu cạnh tranh đối đầu .
Nhưng thực sự không phải vậy, vì sau đó ông đã dám đương đầu. Vào ngày 8/10 ông gởi một bức thư ngỏ đến Ủy ban Trung ương trong đó ông lên án nó đã dập tắt mọi biểu lộ dân chủ trong đảng :
Sự tham gia của quần chúng đảng viên vào tổ chức triển khai đảng đang càng ngày trở nên ngoài lề. Trong năm qua một tâm ý đặc biệt quan trọng sùng bái bí thư đã hình thành, đặc thù chính của nó là tin cậy rằng bí thư đảng có năng lượng quyết định hành động mọi yếu tố, thậm chí còn không cần hiểu biết những sự kiện cơ bản. .. Có một giai tầng thoáng đãng những đảng viên công nhân, cả trong chính quyền sở tại lẫn cỗ máy đảng, trọn vẹn không dám góp phần quan điểm cá thể về việc thiết kế xây dựng đảng, tối thiểu là bày tỏ công khai minh bạch, như thể đồng ý đã có bí thư đúc sẵn những chủ trương của đảng. Bên dưới giai tầng những người câm lặng này là quần chúng đảng viên phần đông, so với họ mọi quyết định hành động đến từ trên xuống đều dưới hình thức triệu tập hay mệnh lệnh .
* Nội dung của Di Chúc được phổ cập cho những đại biểu Đại hội Đảng Lần 13 vào năm 1924. Stalin tự nguyện từ chức nhưng không được đồng ý chấp thuận theo ý kiến đề nghị của Zinoviev là ‘ việc gì đã qua cứ để cho qua ’. Cuộc xung đột với Lênin được xem như thể xích mích cá thể, ám chỉ rằng do Lênin đã bệnh tình quá nặng nên không được tỉnh trí. Không có những ghi chép sau cuối nào được in ra rất đầy đủ ở Nga trong khi Stalin còn sống, mặc dầu từng đoạn ngắn được in ra trên báo đảng trong thập niên 1920. Tuy nhiên Trotsky và đồng bọn của mình công bố nội dung của chúng ở phương Tây ( theo Volkogonov, Stalin, chương II ) .
Hậu thuẫn cho Trotsky đến từ cái gọi là ‘ Nhóm 46 ′ — Antonov-Ovseenko, Piatakov và Preobrazhensky là những người nổi tiếng nhất – cũng viết thư phản kháng với Ủy ban Trung ương. Không khí e sợ trong đảng, họ công bố, lên cao đến nỗi thậm chí còn những chiến sỹ kỳ cựu trong đảng cũng e sợ khi trò chuyện với nhau ’ .
Có thể Dự kiến được, giới chỉ huy đảng lên án Trotsky là đã cổ vũ cho một nền tảng nguy hại hoàn toàn có thể đưa đến thực trạng phe phái phạm pháp trong nội bộ đảng. Không thèm vấn đáp cho những phê phán chính trị của ông, Bộ Chính trị thực thi cuộc tiến công cá thể sát ván Trotsky vào ngày 19/10. Trotsky xấc xược, coi mình đứng trên hoạt động giải trí hàng ngày của đảng, và hành vi theo châm ngôn ‘ Mọi người vì mình, mình chẳng vì aì ’. Bốn ngày sau Trotsky gửi một bài bác bỏ đầy thử thách việc phán quyết ông là kết bè lập phái đến Phiên Toàn thể của Ủy ban Trung ương. Vào ngày 26/10 ông Open ở Phiên Toàn thể .
Cho đến gần đây người ta còn nghĩ Trotsky không đến dự buổi họp quan trọng này. Deutscher và Broue, hai nhà viết tiểu sử chủ chốt của ông, đều cho rằng ông vắng mặt vì bị cúm. Nhưng đúng là ông có dự, và đã bảo vệ kinh hoàng đến nỗi Bazhanov, thư ký của Stalin, người đảm nhiệm ghi chép bài phát biểu của Trotsky, giấu nhẹm những ghi chép đó trong đống tài liệu cá thể của y. Chúng được tìm thấy ở đó vào năm 1990. Bài phát biểu của Trotsky là lời bác bỏ kinh khủng những ám chỉ về chủ nghĩa Bonaparte đã được dựng đứng để chống lại ông. Chính tại điểm này mà ông nêu ra yếu tố nguồn gốc Do Thái của mình. Để chứng tỏ mình không có tham vọng Trotsky kể hai trường hợp mình đã khước từ lời mời của Lênin vào chức vụ cao – một lần vào tháng 10 1917 ( Dân Uỷ Nội vụ ) và một lần vào tháng 9 1922 ( Phó quản trị Sovnarkom ) – với nguyên do chỉ định một người Do Thái như thế là không khôn ngoan khi trào lưu bài Do Thái đang rộng khắp .
Lời lôi kéo tình cảm của Trotsky không gây nhiều ấn tượng cho những đại biểu – phần đông là theo phe Stalin. Với 102 phiếu chống 2, Phiên Toàn thể trải qua một phán quyết khiển trách Trotsky về tội bè đảng. Kamenev và Zinoviev tạo áp lực đè nén trục xuất Trotsky ra khỏi đảng ; nhưng Stalin, luôn sẵn sàng chuẩn bị chứng tỏ mình là người ôn hòa, cho rằng như vậy là không khôn ngoan và yêu cầu đó bị bác bỏ. Stalin không có gì phải vội vã. Trotsky đã không còn là một lực lượng đa phần và việc trục xuất ông khỏi đảng – ở đầu cuối đến vào năm 1927 – hoàn toàn có thể xếp hàng chờ. Người duy nhất hoàn toàn có thể ngăn cản Stalin giờ đã bị vô hiệu. *
* Bổ sung từ Britanica :
Sau khi bị khai trừ khỏi Đảng Trotsky sống lưu vong từ năm 1928, chuyển dời từ nước này đến nước khác và sau cuối định cư ở Mexico vào năm 1936. Ông liên tục viết và phê phán Stalin .
Tháng 5 1940 Trotsky sống sót sau một vụ mưu sát khi những tên mang súng máy xả súng vào nhà ông. Ba tháng sau ông bị ám sát bằng chiếc rìu lẻo núi bởi Ramon Mercader, một người cộng sản Tây Ban Nha và nghi là đặc vụ của Stalin. Ông hấp hối qua ngày hôm sau thì qua đời. Chính quyền Xô-Viết bác bỏ mọi nghĩa vụ và trách nhiệm về vụ sát hại này .
* * *
Công luận không được biết tin Lênin đang hấp hối. Cho đến phút cuối báo chí truyền thông liên tục loan tin ông đang hồi sinh từ cơn bạo bệnh – một chứng bệnh mà người thường hẳn đã chết. Với việc vẽ ra việc hồi sinh thần kỳ này chính sách nhắm làm sống lại việc sùng bái Lênin. Từ ‘ Lêninnit ’ lần tiên phong được sử dụng vào năm 1923 : tam đầu chế muốn trình diện mình là người bảo vệ đích thực chống Trotsky, ‘ kẻ chống-Leninnit ’. Cũng năm đó khởi đầu cho xuất bản lần tiên phong tuyển tập của ông, thánh kinh của giáo phái chính thống này, và việc xây dựng Viện Lênin ( chính thức mở vào 1924 ), vừa đủ với một thư khố, một thư viện và một kho lưu trữ bảo tàng. Có cả một lô nhà viết tiểu sử mà mục tiêu chính là bịa ra những lịch sử một thời và giai thoại về Lênin – Lenin một nông dân nghèo, hoặc một công nhân, Lênin một con người yêu động vật hoang dã và những bé mần nin thiếu nhi, Lênin là công nhân lao động không stress vì niềm hạnh phúc của nhân dân – khiến giúp chính sách được quần chúng yêu dấu hơn. Cũng từ thời gian này mà những chân dung khổng lồ của Lênin khởi đầu Open trên mặt tiền những trụ sở chính quyền sở tại. Khi Lênin con người bằng xương bằng thịt chết, thì Lênin Chúa Trời được sinh ra. Cuộc đời riêng tư của ông bị quốc hữu hóa. Nó trở thành một định chế thiêng liêng để thánh hóa chính sách Stalin .
Lênin mất vào ngày 21/1/1924. Lúc 4 giờ chiều ông bị một cơn tai biến nặng, rơi vào hôn mê sâu và đến gần 7 giờ tối thì mất. Ngoài người nhà và những bác sĩ chăm nom, người duy nhất tận mắt chứng kiến cái chết của ông là Bukharin. Vào năm 1937, khi cầu xin cho mạng sống của mình, ông đã công bố rằng Lênin đã chết trong vòng tay mình .
Thông báo được Kalinin đọc vào ngày hôm sau trước những đại biểu của Đại hội Xô-Viết Lần 11, lúc đó đang nhóm họp. Có những tiếng thét lớn và những tiếng bật khóc nức nở trong đại sảnh. Có lẽ vì quá giật mình nên đám đông biểu lộ những buồn đau thật sự : nhà hát và hàng quán được lệnh đóng cửa trong một tuần ; những chân dung Lênin phủ vải đỏ và ruy băng đen, được treo trong nhiều hành lang cửa số ; những nông dân lũ lượt đến nhà nghỉ miền quê của ông ở Gorki để viếng tang ; hàng ngàn người dự tang lễ chịu đựng cái lạnh thấu xương khi xếp hàng trên đường phố Moscow từ Nhà Ga Paveletsky đến Đại sảnh Columns, nơi đặt thi thể Lênin để nhân dân đến viếng. Trong ba ngày tiếp theo nửa triệu người xếp hàng vài giờ để lần lượt đi ngang qua linh cữu. Hàng ngàn vòng hoa và lời tiếc thương gởi đến từ trường học và xí nghiệp sản xuất, doanh trại và tàu chiến, thị xã và làng mạc trên khắp nước Nga. Sau đó, trong những tháng tiếp sau lễ tang, người ta vội vã dựng tượng đài và tượng chân dung của Lênin, đặt lại tên đường và học viện chuyên nghành theo tên ông. Petrograd được gọi lại là Leningrad. Nhiều nhà báo Tây phương cho rằng ‘ nỗi thương tiếc trên khắp nước ’ là một ‘ lá phiếu bầu tin tưởng sau khi mất ’ cho chính sách. Những người khác nhìn thấy điều này như sự buông xả ra nỗi sầu não tập thể sau quá nhiều năm chịu đựng đau khổ. Người ta khóc nức nở một cách điên cuồng, hàng trăm người té xỉu, theo một cách thử thách sự lý giải hài hòa và hợp lý. Có lẽ nó chứng tỏ sự tôn thờ Lênin đã phát huy công dụng đến mức tuy họ hoàn toàn có thể ghét bỏ chính sách nhân dân vẫn yêu kính ‘ Lênin từ tâm ’, cũng giống như thuở trước người ta khinh bỉ những boyar nhưng vẫn yêu kính ‘ Từ phụ Sa Hoàng ’ .
Lễ tang Lênin được cử hành vào chủ nhật sau trong nhiệt độ vùng cực âm 35 độ. Stalin đứng vị trí số 1 đoàn khách danh dự khuân chiếc quan tài mở nắp từ Đại Sảnh Column đến Quảng trường Đỏ, tại đó nó được đặt trên một bệ gỗ. Ban nhạc Nhà hát Bolshoi chơi bài Hành khúc Tang lễ, tiếp theo là bài hát cách mạng cũ, ‘ Anh Nằm Xuống ’ rồi bài Quốc Tế Ca. Sau đó, trong sáu giờ, từng hàng người này đến hàng khác, ước tính đến nửa triệu người, lần lượt đi qua linh cữu trong sự lặng lẽ u sầu. Đúng 4 giờ chiều, khi chiếc hòm được hạ thấp xuống hầm, tiếng còi tàu và còi hụ xí nghiệp sản xuất, tiếng đại bác và súng thường, vang lên khắp nước Nga, như để làm nền cho tiếng kêu khóc bật ra trên khắp nước Nga. Trên đài chỉ có một thông điệp duy nhất : ‘ Các chiến sỹ, hãy đứng lên, Ilich đang được đưa xuống mồ. ’ Rồi sau đó chỉ là sự im re và mọi thứ đều dừng lại – tàu hỏa, tàu thủy, nhà máy sản xuất – cho đến khi đài phát phát lên lần nữa : ‘ Lenin đã mất – nhưng Lênin còn sống mãi ! ’
Trong di chúc Lênin bày tỏ mong ước được nằm cạnh mộ phần mẹ mình ở Petrograd. Đó cũng là ước nguyện của mái ấm gia đình. Nhưng Stalin muốn ướp thi thể ông. Nếu y muốn sự sùng bái Lênin còn sống mãi, nếu y muốn chứng tỏ ‘ chủ nghĩa Lênin vẫn sống ’, thế thì phải có thi thể để tọa lạc ’, như di hài những thánh, thiêng liêng bất hoại. Y áp đặt kế hoạch của mình cho Bộ Chính trị duyệt mặc dầu có sự chống đối của Trotsky, Bukharin và Kamenev. Ý tưởng về vụ ướp xác có lẽ rằng lấy cảm hứng từ việc phát hiện ra lãng mộ của Tutankhamun vào năm 1922. Trên báo Izvestiia đám tang của Lênin được so sánh với đám tang của ‘ những người xây dựng nên những nhà nước vĩ đại thời cổ đại ’. Nhưng ắt hẳn cũng do việc lý giải kiểu Byzantine những nghi thức Chính thống giáo của Nga. Trotsky, người tỏ ra khiếp đảm trước kế hoạch của Stalin, so sánh nó với lối sùng bái tôn giáo thời Trung Cổ. ‘ Trước đây đã có di hài của Sergius ở Radonezh và Serafim ở Sarov ; giờ họ muốn thay thế sửa chữa những di hài này bằng di hài của Vladimir Ilich. ’ Thoạt đầu họ muốn gìn giữ thi thể của Lênin bằng cách ướp lạnh. Nhưng chẳng bao lâu nó khởi đầu phân hủy. Một nhóm khoa học gia trình độ ( được biết dưới tên Ủy ban Bất tử hóa ) được chỉ định vào ngày 26/2, năm tuần sau khi Lênin mất, có trách nhiệm tim ra chất thuốc ướp xác. Sau khi quần quật ngày đêm trong vài tuần, những nhà khoa học sau cuối tìm ra một công thức được biết là có chứa glycerin, cồn và những chất hóa học khác ( thành phần hóa học đúng chuẩn của nó còn trong vòng bí hiểm ). Thi hài đã ướp của Lênin được đặt trong hầm mộ bằng gỗ sau đó được dời lên lăng bằng đá cẩm thạch còn sống sót đến thời nay – kế bên tường Kremlin ở Quảng trường Đỏ. Nó lần tiên phong Open cho dân chúng thăm viếng vào tháng 8 1924 .
Bộ não của Lênin được lấy ra khỏi thi hài và chuyển đến Viện Lenin. Tại đó nó được điều tra và nghiên cứu bởi một nhóm những khoa học gia, được giao trách nhiệm tò mò ‘ vật liệu tạo nên thiên tài ông ’. Họ phải chứng tỏ rằng bộ não của Lênin bộc lộ một ‘ thời kỳ tiến hóa cao hơn của nhân loại ’. Nó được tách ra hơn 30,000 lát mỏng mảnh, mỗi lát chứa trong những miếng thủy tinh được lưu giữ trong những điều kiện kèm theo điều tiết cẩn trọng, để những thế hệ tương lai những nhà khoa học hoàn toàn có thể điều tra và nghiên cứu chúng và biết đâu sẽ phát hiện ra những huyền bí cốt lõi nào chăng. Những bộ não của những ‘ thiên tài không ai tranh cãi ’ khác — Kirov, Kalinin, Gorky, Mayakovsky, Eisenstein và chính ngài Stalin – được bổ trợ sau đó vào bộ sưu tập thần kinh này. Đó là hoạt động giải trí khởi đầu của Viện Não Bộ, vẫn còn ở Moscow ngày này. Năm 1994 họ loan báo hiệu quả khám nghiệm tử thi lần sau cuối của Lênin : bộ não ông trọn vẹn thông thường. Điều này chứng tỏ những bộ óc thông thường nhiều lúc hoàn toàn có thể tạo ra những kỳ công khác thường .

  LỜI BẠT

‘ Tôi không tin là trong thế kỷ 20 lại có chuyện một “ dân tộc bản địa bị phản bội ”, ’ Gorky viết cho Romain Rolland vào năm 1922. ‘ Ý tưởng về một “ dân tộc bản địa bị phản bội ” chỉ là một truyền thuyết thần thoại. Thậm chí ở Phi châu chỉ có những dân tộc bản địa chưa được tổ chức triển khai và do đó không có năng lượng chính trị. ’ Quan điểm của Gorky về Cách mạng Nga bác bỏ việc nhân dân đã bị cách mạng phản bội. Bi kịch cách mạng của họ nằm trong di sản của thực trạng lỗi thời văn hóa truyền thống của họ hơn là điều xấu ác do vài người Bôn-se-vich ‘ lạ lẫm ’ gây ra. Họ không phải là nạn nhân của cách mạng mà là nhân vật chính trong thảm kịch của nó. Đây hoàn toàn có thể là bài học kinh nghiệm đau đớn mà nhân dân Nga phải học vào cuối thế kỷ 20. 70 năm dưới áp bức của chủ nghĩa Cộng sản tưởng đã cho họ cái quyền được xem mình là nạn nhân. Nhưng triển vọng của Nga như thể một vương quốc dân chủ nhờ vào một phần đông vào mức độ người Nga dám đương đầu với lịch sử vẻ vang gần đây của mình ; và điều này kéo theo việc công nhận rằng, tuy nhân dân bị áp bức nhiều, mạng lưới hệ thống Xô-Viết vẫn đã trưởng thành trên đất Nga. Đó chính là sự yếu kém của văn hóa truyền thống dân chủ Nga khiến chủ nghĩa Bôn-se-vich mới hoàn toàn có thể bắt rễ được. Đây là đi sản của lịch sử vẻ vang Nga, của nhiều thế kỷ nông nô và nền quản lý chuyên chế, đã khiến nhân dân bất lực và thụ động. ‘ Và nhân dân vẫn giữ lạng lẽ ’ là một tục ngữ Nga – và nó miêu tả nhiều lịch sử vẻ vang Nga. Chắc chắn, đó là một thảm kịch của nhân dân và đó là thảm kịch mà họ tiếp tay làm ra. Nhân dân Nga bị mắc kẹt bởi tính độc tài trong lịch sử vẻ vang của họ .
‘ Chúng ta là nô lệ vì tất cả chúng ta không hề tự giải phóng mình, ’ Hên ? ? ?. có lần đã viết. Nếu có bài học kinh nghiệm hoàn toàn có thể rút ra từ Cách Mạng Nga đó là nhân dân đã không hề tự giải phóng mình. Họ thất bại không hề trở nên gia chủ chính trị của mình, để giải phóng mình khỏi bọn nhà vua và trở thành công dân. Bài diễn văn của Kerensky năm 1917, trong đó ông công bố nhân dân Nga có lẽ rằng không hơn ‘ những nô lệ làm mưa làm gió ’, hẳn đã ám ảnh cách mạng trong những năm tiếp nối. Bởi vì trong khi nhân dân hoàn toàn có thể hủy hoại chính sách cũ, họ không hề kiến thiết xây dựng một chính sách mới của riêng mình. Không có những tổ chức triển khai dân chủ nào được xây dựng trước Tháng Mười 1917 hoàn toàn có thể sống sót hơn một vài năm dưới chính sách quản lý của Bôn-se-vich, tối thiểu không dưới hình thức dân chủ của họ. Vào năm 1921, nếu không sớm hơn, cách mạng đã đi đúng một vòng tròn, và một nền chuyên chính mới đã được áp đặt lên nước Nga mà về nhiều phương diện không khác chính sách cũ .
Để lý giải sự thất bại này của chính sách dân chủ ta phải đi ngược quay trở lại lịch sử vẻ vang nước Nga. Hàng thế kỷ nông nô và ách quản lý chuyên chế đã ngăn cản người dân thường có được ý thức về quyền công dân. Ta hoàn toàn có thể vạch một đường thẳng từ văn hóa truyền thống nông nô đến chính sách độc tài của người Bôn-se-vich. Quan niệm trừu tượng về ‘ vương quốc chính trị ’, về một cấu trúc hiến pháp của quyền dân sự, vốn đã làm nền tảng cho Cách Mạng Pháp, vẫn còn trọn vẹn lạ lẫm với giới nông dân Nga, bị giam hãm trong quốc tế thôn làng cô lập. Khái niệm phổ cập của quyền lực tối cao ở Nga liên tục được biểu lộ theo hạn mức của sự thống trị cưỡng bách và quyền hành tua như tôn giáo rút ra từ những truyền thống cuội nguồn thời nông nô chứ không theo hạn mức của một nhà nước pháp quyền văn minh có trách nhiệm phân phối quyền hạn và nghĩa vụ và trách nhiệm giữa những công dân. Quyền lực thường nhật mà người nông dân biết – quyền lực tối cao của giới quí tộc và công an – là tùy tiện và dữ dằn. Để bảo vệ mình khỏi sự độc tài này y trông cậy không phải trên lời lôi kéo quyền luật định mà trên sự lẫn tránh dính vào cỗ máy hành chính. Quyền lực cho người nông dân có nghĩa là tự trị – có nghĩa là không dính dáng với nhà nước – mà bản thân nó gần như đưa tới một thực trạng cưỡng chế mới. Văn hóa Nga là nền văn hóa truyền thống trong đó quyền lực tối cao được ý niệm không bởi hạn mức của lao lý mà bằng cưỡng chế và bá quyền. Nó là yếu tố của chủ và tớ, của bên nào thắng thế và khống chế bên kia .
Hậu quả hoàn toàn có thể đã khác. Trong những thập niên ở đầu cuối của chính sách cũ một lãnh vực quần chúng đang ló dạng mà, nếu cho đủ thời hạn và tự do tăng trưởng, hoàn toàn có thể đã biến hóa nước Nga thành một xã hội hợp hiến văn minh. Các định chế của xã hội dân sự này – những tổ chức triển khai quần chúng, báo chí truyền thông, đảng chính trị – toàn bộ đều vững mạnh với vận tốc chóng mặt. Các ý niệm Tây phương về quyền công dân, về lao lý và gia tài riêng, đều mở màn bắt rễ. Thậm chí những người nông dân cũng được tác động ảnh hưởng đến, như những câu truyện về nỗ lực cải cách của Semenov đã vật chứng. Chắc chắn, văn hóa truyền thống chính trị mới còn mỏng mảnh và chỉ hạn chế hầu hết đến những những tầng lớp cấp tiến thành thị nhỏ ; và, như những sự kiện của năm 1905 chứng tỏ, nó luôn luôn chắc như đinh bị dập tắt bởi đấm đá bạo lực đẫm máu ‘ trả thù bọn nông nô ’. Nhưng có đủ tín hiệu cho thấy sự tiến hóa xã hội hiện đại để gợi ý rằng yếu tố quyền lực tối cao nước Nga đã hoàn toàn có thể được xử lý theo phương pháp hoà binhy. Mọi việc tùy thuộc vào thiện chí muốn cải cách của chính sách sa hoàng. Nhưng khó khăn vất vả là ở chỗ đó. Hai vị Sa Hoàng ở đầu cuối rất thù ghét bởi sáng tạo độc đáo về một trật tự hợp hiến tân tiến. Khi nước Nga tiến đến thế kỷ 20, họ lại nhắm đưa nó về thế kỉ 17, quản lý nước Nga bằng triều đình và nỗ lực quay ngược tác động ảnh hưởng hiện đại hoá của cỗ máy hành chính. Những độc quyền cổ xưa về gia tài của giới quí tộc được triều đình ngày càng bảo vệ chống lại trào lưu của trật tự xã hội tân tiến dựa vào quyền sở hữu tài sản, mà Stolypin đã nỗ lực đưa vào. Kết quả là một cuộc cách mạng nông dân kinh hoàng là không sao tránh khỏi. Các quyền tự do dân sự và quyền nghị viện lấy được từ Sa Hoàng vào tháng 10 1905 lần lượt bị vương triều lấy lại một khi mà mối rủi ro tiềm ẩn cách mạng đã qua, với tác dụng là cách xử lý hợp hiến về yếu tố quyền lực tối cao hóa ra thực sự vô phương. Lần lần lựa lựa, chính sách sa hoàng cố chấp khước từ nhượng bộ những cải cách đã biến điều đáng ra chỉ là một yếu tố chính trị thành một khủng hoảng cục bộ cách mạng : những người cấp tiến tử tế như Hoàng thân Lvov bị buộc phải về phe cách mạng vì chủ trương ngu muội của chính sách đã phong tỏa những ý tưởng sáng tạo của những bộ phận quần chúng yêu nước như những zemstvo ; những công nhân hiếu học như Kanatchikov, bị tước đoạt quyền bảo vệ những quyền lợi giai cấp qua những đảng và nghiệp đoàn hợp pháp, phải đành chịu vào hoạt động giải trí cách mạng bí hiểm ; và những người phi-Nga vốn đã mong ước nhiều quyền hơn cho nền văn hóa truyền thống dân tộc bản địa của họ đã bị chủ trương Nga hoá của sa hoàng xúi giục yêu sách đọc lập dân tộc bản địa khỏi nước Nga. Sự sụp đổ của chính sách sa hoàng là điều không hề tránh khỏi ; nhưng là do sự ngu ngốc của họ .
Thế Chiến I là một phép thử khổng lồ cho nhà nước văn minh, và như nhà nước lớn duy nhất ở châu Âu chưa hiện đại hoá trước cuộc chiến tranh nó là một phép thử mà nước Nga sa hoàng phần đông chắc như đinh thất bại. Thiết chế quân sự chiến lược thường do những quí tộc triều đình thao túng nên những vị tướng có năng lực như Brusilov khó nắm được quyền hành ; phức tạp quân sự-kinh tế quá tham nhũng và quan liêu để hoàn toàn có thể tạo ra một nền kinh tế tài chính cuộc chiến tranh có tính cạnh tranh đối đầu ; trong khi chính sách sa hoàng quá đố kỵ với quyền lực tối cao của mình nên không muốn cho phép loại sáng tạo độc đáo cuộc chiến tranh quần chúng mà từ đó những cường quốc khác đã rút ra được nhiều sức mạnh. Nhưng chưa ổn bao trùm của chính sách là việc nó trọn vẹn thất bại tập trung lòng yêu nước của binh sĩ nông dân, mà phần đông cảm thấy không có nghĩa vụ và trách nhiệm chiến đấu cho nước Nga vượt quá khoanh vùng phạm vi quê nhà và nói gì cho Sa Hoàng. Đây là chứng cứ tối hậu của thất bại của chính sách trong việc kiến thiết xây dựng một nhà nước văn minh : nông dân thông thường không cảm thấy mình phải chịu ràng buộc vào những luật lệ của nó. Chế độ sa hoàng trả giá cho điều này bằng sự sụp đổ của nó – như, theo cách của họ, những chỉ huy dân chủ của năm 1917 đã trả. Họ cũng đã giao vận số của mình cho chiến dịch quân sự chiến lược khi tin yêu ngây thơ rằng’quần chúng yêu nước ’ sau cuối hoàn toàn có thể được lôi kéo để thực thi nghĩa vụ và trách nhiệm so với vương quốc giờ đây khi nó đã tự do. Nhưng niềm tin của họ vào ‘ vương quốc dân chủ ’ hóa ra cũng ảo tưởng ; và cuộc công kích mùa hè, cũng như toàn bộ trận đánh trước đây, đều nhấn mạnh vấn đề đến sự kiện là có hai nước Nga, nước Nga độc quyền của những sĩ quan và nước Nga nông dân của những người bị động viên, được đặt để đánh với nhau trong nội chiến .
1917 là năm tan vỡ những lý tưởng đất nhầm chỗ. Những nhà cấp tiến như Lvov đặt mọi niềm tin của mình vào pháp luật. Họ tin cậy rằng mọi yếu tố của nước Nga hoàn toàn có thể xử lý được một cách tự do bằng những phương pháp nghị viện. Đây là hy vọng chống lại mọi hy vọng – tham chi so với một người sáng sủa như Lvov. Trải nghiệm ngắn ngủi của nước Nga về hoạt động giải trí nghị viện giữa 1906 và 1914 không giúp ích nhiều cho việc thuyết phục quần chúng rằng một nghị viện vương quốc hoàn toàn có thể giúp được họ. Họ có khuynh hướng đặt sự an toàn và đáng tin cậy của mình vào những tổ chức triển khai giai cấp địa phương của mình hơn, như Xô-Viết, như những người SR tìm ra khi dân chúng không chịu tập trung để bảo vệ Hội đồng Lập hiến sau tháng giêng 1918. Giai đoạn lập hiến của cách mạng đã thực sự chơi xong played out vào năm 1914 : những đảng trong Duma cấp tiến đã không hề thỏa mãn nhu cầu những yêu sách cải cách xã hội của công nhân và nông dân ; cơ sở bầu cử của họ giảm sút ở tiến trình cuối ; và những đảng cánh tả vốn dựa trên sự bác bỏ hung hăng một liên minh Duma với giới tư sản nhận được hậu thuẫn ngày càng tăng sau 1912. Như vị bộ trưởng liên nghành phản động nhưng có tầm nhìn Durnovo đã cảnh báo nhắc nhở Sa Hoàng vào năm 1914, nhượng bộ quyền lực tối cao cho Duma, với cái giá là thảm bại trong đại chiến, gần như là chắc như đinh kết thúc bằng một cuộc cách mạng xã hội kinh hoàng vì vì quần chúng khinh bỉ giới tư sản cấp tiến và không san sẻ tin yêu của họ vào cải cách chính trị. Sự phân cực xã hội của đại chiến khiến lời tiên đoán này thậm chí còn còn cấp bách hơn. Đối với Okhrana vào cuối 1916 rõ ràng là dự án Bất Động Sản Duma cấp tiến là dư thừa, và rằng hai sự lựa chọ duy nhất là áp bức hoặc cách mạng xã hội. Và vậy mà, dù mọi chứng cứ, những chỉ huy cấp tiến của năm 1917 và những nhà xã hội chủ nghĩa dân chủ cưỡng ép họ nắm quyền lực tối cao liên tục tin cậy rằng một thiết chế hiến pháp hoàn toàn có thể được áp đặt lên nước Nga, và kỳ vọng một cách viển vông là nó sẽ vững chãi và tạo nên một cấu trúc vững chắc để xử lý những yếu tố của quốc gia ngày giữa đại chiến tổng lực và một xã hội đang sụp đổ. Làm sao mà những nhà chính trị hoàn toàn có thể ngây thơ như thế được .
Lênin hoàn toàn có thể đúng khi gọi đây là ‘ ảo tưởng hiến pháp ’ của người cấp tiến. Đó là đặt một niềm tin gần như là thần bí – một niềm tin được giữ chặt như một thứ tín ngưỡng bởi Hoàng thân Lvov – vào những lý tưởng dân chủ Tây phương trọn vẹn không thích hợp cho nước Nga cách mạng. Và những nỗ lực cấp tiến để áp đặt kỷ luật nhà nước lên nước Nga của năm 1917, để làm nó khớp với mô thức của công 1789, chỉ làm tăng cường sự sụp đổ của mọi quyền hành, khi quần chúng, để phản ứng lại, thực thi những cuộc cách mạng tại địa phương của mình : nỗ lực triển khai tiến công quân sự chiến lược dẫn đến sự tan rã của quân đội ; nỗ lực kiểm soát và điều chỉnh những mối quan hệ gia tài qua lao lý nhà nước chỉ khiến ngày càng tăng sự cướp bóc ruộng đất của nông dân. Cuộc cách mạng xã hội này chống lại một nhà nước không ngừng được xem là ‘ tư sản ’ là lời lôi kéo chính của quyền lực tối cao Xô-Viết, ít ra là trong tiến trình đầu trước khi người Bôn-se-vich chiếm lấy những Xô-Viết địa phương. Đó là quyền tự trị trực tiếp của công nhân trong xí nghiệp sản xuất, của binh lính trong doanh trại, và cua nông dân trong làng xã ; và đó là quyền lực tối cao mà đến lượt nó ban cho họ quyền khống chế những ông chủ và quân địch giai cấp trước kia của họ .
Chỉ một nền dân chủ chứa những yếu tố của cuộc cách mạng xã hội này mới có triển vọng nắm giữ quyền lực tối cao trong những điều kiện kèm theo của 1917. Các chỉ huy Xô-Viết, vì những định kiến giáo điều của họ về sự thiết yếu cua mot ‘ cuộc cách mạng tư sản ’, đã bỏ lỡ một thời cơ độc nhất để thiết lập một mạng lưới hệ thống sao cho nắm giữ quyền hành qua những Xô-Viết ; và có lẽ rằng một thời cơ để tránh được nội chiến tổng lực bằng cách phối hợp quyền lực tối cao của Xô-Viết với quyền lực tối cao của những bộ phận quần chúng khác như zemstvo và những duma thành phố, dưới Quốc hội Lập hiến. Hình thức xử lý này đồng ý được với những người Bôn-se-vich ôn hòa như Kamenev, so với người Men-se-vich cánh tả như Martov và đôi với bất kể người SR cánh tả nào. Không hoài nghi gì nữa, đây sẽ là cách xử lý trong thời điểm tạm thời : Lênin lẫn Kerensky sẽ không gật đầu ; và chắc như đinh sẽ gặp kháng cự vũ trang từ bên cánh Hữu. Một hình thức nội chiến nào đó là không hề tránh khỏi. Nhưng thiết chế dân chủ như thế – một thiết chế thỏa mãn nhu cầu những nhu yếu xã hội của quần chúng – có lẽ rằng là sự lựa chọn duy nhất có cơ may lam giảm thiểu qui mô của cuộc nội chiến đó. Chỉ mình nó hoàn toàn có thể ngăn cản người Bôn-se-vich .
Chủ nghĩa Bôn-se-vich là một chủ nghĩa rất Nga. Tin tưởng vào hành dòn hiệu chiến, tính cố chấp, trai với giáo điều của Hegel và Marx, cho rằng một cuộc cách mạng hoàn toàn có thể ‘ nhảy qua ’ những ngẫu nhiên của lịch sử dân tộc, đặt nó vững chãi theo truyền thống cuội nguồn cứu tinh của Nga. Lời lôi kéo Tất Cả Quyền Lực về Tay những Xô Viết, mà trong những tháng tiên phong dưới sự quản lý của người Bôn-se-vich kéo theo sự tự trị trực tiếp của giới nông dân, binh sĩ và công nhân, hợp pháp hóa những khuynh hướng vô chính phủ của quần chúng Nga, và định chế hoá một pugachevshchina mới, một cuộc nổi dậy chống nhà nước và nền văn minh mà Gorky, cũng như Pushkin 100 năm trước, nhìn với nỗi khiếp đảm xem nó là một bộc lộ của tình tàn ác Nga. Khủng bố Bôn-se-vich đi lên từ vực thẳm. Nó mở màn như một phần của cách mạng xã hội, một phương tiện đi lại cho những tầng lớp thấp đòi nợ máu những ông chủ và quân địch giai cấp trước kia của họ. Như Denikin đã ghi nhận, sống sót gần như một mối căm thù vô hạn những sáng tạo độc đáo và những con người cao hơn đám đông, bắt cứ thứ gì mạng dấu vết dù là nhỏ nhất của sự dư thừa, và cảm nghĩ này bộc lộ sự đố kỵ và căm thù những những tầng lớp thấp tích chứa không phải ba năm cuộc chiến tranh vừa mới qua mà cũng của những thế kỷ đã qua. Người Bôn-se-vich cổ vũ ( nhưng không tạo ra ) mối căm thù những người giàu này trải qua khẩu hiệu ‘ Cướp bóc kẻ cướp bóc ! ’ Họ sử dụng nó để tàn phá mạng lưới hệ thống xã hội cũ, để đóng viên những những tầng lớp thấp chống lại Bạch Vệ và bọn đế quốc và để kiến thiết xây dựng chính thể chuyên chính dựa vào khủng bố của họ. Đến lượt nó phân phối cho họ nguồn hậu thuẫn tình cảm can đảm và mạnh mẽ trong số những con người bị chà đạp và chai đá vì cuộc chiến tranh, ha hệ vi hành hạ được bọn giàu sang của chính sách cũ mà không cần biết nó có mang lại điều gì tốt đẹp hơn cho số phận của mình .
Như một hình thức của qui luật tuyệt đối chính sách Bôn-se-vich có tính Nga rõ ràng. Nó là tấm gương soi của nhà nước sa hoàng. Lênin ( sau đó là Stalin ) chiếm vị thế của Sa Hoàn Thần Thánh ; những ủy viên và tay sai Cheka của ông đóng vai trò của những thống đốc tỉnh, oprichniki, và những người cầm quyền ; trong khi những chiến sỹ trong đảng có cùng độc quyền và quyền hành như những tầng lớp quí tộc thượng lưu dưới chính sách cũ. Nhưng có một sự độc lạ cơ bản giữa hai mạng lưới hệ thống : trong khi những tầng lớp xuất sắc ưu tú của chính sách sa hoàng về mặt xã hội lạ lẫm với thường dân, còn những tầng lớp xuất sắc ưu tú Xô-Viết hầu hết xuất thân từ người Nga thông thường nói và ăn mặc và hành vi như mọi người khác. Điều này cho mạng lưới hệ thống Xô-Viết một lợi thế quyết định hành động so với Bạch Vệ trong nội chiến : nó hoàn toàn có thể bám vào những hình tượng xúc cảm của Cách Mạng, trên hết là ngọn Hồng Kỳ, và như vậy biến họ là những chiến sỹ của chính nghĩa nhân dân. Và chính việc nhân dân khước từ bịn Bạch Vệ đã quyết định hành động cục diện của nội chiến .
Trong năm năm đầu của chính sách Xô-Viết hơn một triệu dân thường gia nhập đảng Bôn-se-vich. Phần đông là con nông dân, những người trẻ có học như Oskin và Kanatchikov, đã bỏ làng ra thành phố thao tác tròng xí nghiệp sản xuất hoặc gia nhập quân ngũ trước 1917. Một số họ trở về làng quê và được người Bôn-se-vich tuyển mộ vào những cỗ máy hành chính nông thôn đang mở màn ló diện. Sự trung thành với chủ của họ so với chủ nghĩa Bôn-se-vich được link mặt thiết khi họ giống hệt mình với người vô sản, chứ không còn nguồn gốc nông dân nữa. Họ nhìn ở chủ nghĩa Bôn-se-vich là một lực lượng văn minh, nhằm mục đích đưa nước Nga bắt kịp với những cường quốc Tây phương .
Đây là hạt nhân của việc Stalin thôi thúc cưỡng bách sự công nghiệp hóa trong Kế hoạch Ngủ Niên Lần 1 ( 1928 – 32 ). Như chính miệng Stalin đã phát biểu trong bài diễn văn 1931, trong suốt lịch sử dân tộc của mình nước Nga đã bị vượt mặt vì nó lỗi thời, nó đã bị vượt mặt bởi Mông Cổ, bởi những chúa đất phong kiến Thụy Điển, bởi những liên minh Ba Lan – Lithuania, bởi những nước tư bản Anh – Pháp, bởi Nhật Bản và để quốc Đức : ‘ Chúng ta đi sau những nước tiên tiến và phát triển từ 50 đến 100 năm. Chúng ta phải vượt qua khoảng cách này trong 10 năm. Chúng ta phải thao tác này hoặc họ sẽ tiêu diệt tất cả chúng ta. ’
* * *
‘ Nước Nga đã biến hóa trọn vẹn trong những năm qua, ’ Hoàng thân Lvov viết cho Bakhmetev vào tháng 11 1923 .
Nó đã trở thành một nước Nga trọn vẹn thay đổi. Nhân dân và quyền lực tối cao, như thường lệ, là hai chuyện khác. Nhưng nhiều hơn khi nào trước đây Nga thuộc về nhân dân. .. Chắc chắn là, chính quyền sở tại không ưa gì nhân dân và tình cảm dân tộc bản địa của họ, đại diện thay mặt như nó là vì những tiềm năng quốc tế, nó lừa mị nhân dân và biến họ thành nô lệ, những dù sao nó còn nhận được sự hậu thuẫn của nhân dân bị áp bức và nô dịch này. Họ vẫn còn bảo vệ chính sách nếu nó bị xâm phạm. Nhưng điều đó không có nghĩa họ niềm hạnh phúc với nó. Nhưng cũng với lúc cảm thấy mình bị áp bức họ cũng nhìn thấy những người thuộc những tầng lớp họ được bước vào cỗ máy, và điều này khiến họ cảm thấy rằng chính sách chính là ‘ của mình ’ .
Việc Hoàng thân công nhận chính sách Xô-Viết là sự trở mặt khác thường so với một người mà chỉ mới năm năm trước còn đáng tin cậy bảo với Tổng thống Mỹ rằng nhân dân Nga sẽ tập trung sau sống lưng Bạch Vệ. Đầu óc ông đã biến hóa khi Bạch Vệ bị vượt mặt – một thảm bại mà, như giờ ông nhìn nhận, đã xảy ra do sự lựa chọn của nhân dân – và do việc thì hành NEP, mà theo quan điểm ông đã thỏa mãn nhu cầu những nhu yếu những nông dân đâng yêu. Vấn đề ruộng đất ’, Lvov viết cho Bakhmetev, và vẫn chưa được xử lý, nó còn đưa đến những xung đột ngã xuống, nhưng trong tâm lý của những nông dân thông thường nó đã được xử lý một lần cho tổng thể – đất đai giờ đây là thuộc nông dân. ’
Đối với Hoàng thân đang sống lưu vong ở Paris, cách mạng đã đi trọn một vòng. Năm 1923 ông nhận được một lá thư từ Poopvka ở Nga vào với ông rằng những nông dân đã chia ruộng đất gia tài Lvov. Cũng những người nông dân mà bốn mươi năm trước đây đã giúp chàng Hoàng thân trẻ tuổi và đồng đội chàng phục sinh nông trại đang sa sút giờ đã lấy đi chính gia tài này .
Một đêm thứ sáu vào tháng ba 1925 Lvov quay trở lại từ zParis thấy mình rất căng thẳng mệt mỏi. Ông lên giường nằm – và mất vì lên cơn tim khi đang ngủ. Lễ an táng được cử hành tại một nhà thời thánh Chính thống giáo Nga trên đường Daru ở Paris. Toàn thể hội đồng di dân đều tiễn đưa, và báo chí truyền thông đăng nhiều lời cáo phó cho ‘ người công bộc tận tụy của nhân dân ’ .
Chủ nghĩa dân tộc bản địa Đại Nga cho Brusilov những gì NEP đã làm cho Hoàng thân Lvov : nó hòa giải ông, dù mối thù địch của ông so với Chủ nghĩa Cộng sản, với chính sách Bôn-se-vich. Đối với Brusilov sự sụp đổ của đế chế Nga hơn là sự sụp đổ của quân chủ mới thực sự là thảm kịch thực sự cua 1917 ; và giờ đây khi mà Đế chế đã được tái thiết, chỉ có mất Ba Lan, vùng đất Baltic và Phần Lan, ông hoàn toàn có thể về hưu và yên tâm là niềm tin dân tộc bản địa Nga cũng sẽ được phục hưng. ‘ Chủ nghĩa Bôn-se-vich rồi cũng có ngày diệt vong, ’ vị tướng thích tiên đoán, ‘ và tổng thể gì còn lại sẽ là nhân dân Nga và những người con ở lại Nga để dẫn dắt họ đi vào con đường đúng đắn. ’ Đây là cơ bản của Chủ nghĩa Bôn-se-vich Dân tộc – rằng những người yêu nước như ông hoàn toàn có thể khuynh hướng lại cho cách mạng đi về hướng những cứu cánh dân tộc bản địa nếu có đủ số người như họ gia nhập chế độ Đỏ để biến nó thành Trắng từ bên trong .
Sau những chiến dịch chống Ba Lan và Wrangel, vị tướng già được phân công tác tại Bộ Nông Nghiệp, nơi ông có trách nhiệm tăng đàn ngựa giống cho kỵ binh. Đây là việc làm tệ bạc – phần đông những người được gọi là’chuyên gia quân sự chiến lược ’ phe Đỏ có vẻ như cho rằng hoàn toàn có thể gầy dựng Kỵ binh từ những con ngựa thồ của nông dân – và ông lấy làm nhẹ nhõm khi chẳng bao lâu được chuyển về làm Trường Thanh tra Kỵ binh, nơi trình độ của ông khi làm Vệ binh xuất sắc ưu tú thời sa hoàng được sử dụng đắc lực hơn. Trong nửa năm cuối 1921 sức khỏe thể chất của ông khởi đầu giảm sút thấy rõ : cái chân bị thương đã chuyển sang bệnh gút ; đêm hôm ông không ngủ được vì chứng ho mãn tính ; và đồng lương nhã nhặn không đủ giữ cho nhà ở nhỏ của mình ấm cúng. Ba năm sau đó ông liền tiếp xin được về hưu
During the latter half of 1921 – ông đã 70 tuổi vào năm 1923 – nhưng những ông chủ Xô-Viết ’ không đồng ý chấp thuận. Chỉ đến năm 1924, khi Budenny sốt sắng thanh lọc kỵ binh khỏi ‘ những bộ xương Bạch Vệ ’ của nó, mà ông cười cùng được phóng thích .
Để tính dưỡng sức khỏe mùa xuân sau ông và bà vợ lui về thị xã Karlsbad thuộc Séc, nơi có trại nghỉ ngơi nổi tiếng. Ngủi hùng cuộc chiến tranh của năm 1916 được người Séc tiếp đón ; Tổng thống Masaryk, một người bạn cũ, chiêu đãi ông trong Lâu đài Prague và quan trọng hơn, cấp cho ông tiền trợ cấp giúp ông sống được trong thời đại hậu chiến ở châu Âu. Brusilov cảm thấy ‘ cực kỳ mê hoặc khi lại được ở giữa những con người Âu châu văn minh sau từng ấy năm nội chiến đã làm đắng cay nhưng mối quan hệ cá thể. Đúng ra sự thù dịch duy nhất ông gặp là từ hội đồng di dân Nga không tha thứ cho ông vì đã theo địch. Có chính điều này sau cuối đã thuyết phục ông quay về Nga. Mùa hè đó ông và vợ trở lại Moscow. Khi Nadezhda sau này lý giải, ‘ ông ấy muốn nằm xuống đất Nga ’ .
Brusilov ra đi yên lành trong giấc ngủ vào ngày 17/3/1926. Tang lễ được cử hành trang trọng tương ứng với một người hùng dân tộc bản địa. Các phái đoàn Hồng Quân xếp hàng dài trên đường phố Moscow, những ban nhạc chơi hành khúc tang lễ, và dàn hợp xướng nhà thời thánh cất tiếng khi linh cữu ông được mang trên vai sáu người lính đến Tu viện Novodechie, , nơi ông được nằm yên nghỉ trong nghĩa trang. Hàng trăm cựu binh từ Thế Chiến I đến Moscow để dự tang lễ khiến nhà thời thánh chính không đủ cho chứa khách viếng tang. Ba ông xếp Hồng Quân Voroshilov, Egorov và Budenny, mỗi người đọc một điếu văn ca tụng Brusilov, mặc dầu họ không chịu cúi đầu trước những giáo sĩ hoặc thậm dự cầu nguyện. Thật là một lễ tang kỳ lạ, trong đó những hình tượng Xô-Viết lẫn lộn với những tượng thánh và thập giá, tương thích với tang lễ của một con người phức tạp. Nadezhda nghĩ rằng hàng loạt sự kiện mang tính hình tượng : ‘ nước Nga mới đang chôn cất nước Nga cũ ’ .
Dmitry Oskin là một đứa con trai của nước Nga mới. Anh gia nhập hàng ngũ của Brusilov trong Thế Chiến I như một bình nhì thông thường ; vậy ma khi vị tướng qua đời chàng nông dân này đã là một nhân vật hạng sang trong quân đội Xô-Viết. Sau khi chỉ huy Quân đoàn Lao động Số 2 vào năm 1920 Ókin được giao chỉ huy Quân đoàn Dự bị Cộng Hòa Xô-Viết, một chức vụ quan trọng dưới tay ông có gần nửa triệu người .
Anh là hình tượng sáng chói cho một Tư lệnh Hồng Quân đi lên từ hàng ngũ nông dân và công nhân gia nhập Hồng Quân trong nội chiến. Đây là người lính mang túi dếch của mình cây gậy của vị tướng. Những năm ở đầu cuối của Oskin lu mờ. Trong thập niên 1920 sau đó anh trở thành một quan chức quân sự chiến lược ở Moscow. Ông chết vào năm 1934, hoàn toàn có thể là nạn nhân trong vụ khủng bố của Stalin, ở tuổi 42 .
Đó chắc như đinh là số phận của Kanatchikov. Như Oskin, anh là đứa con trai của nước Nga mới mà công lao của anh so với đảng trong nội chiến đưa anh không ngừng thăng quan tiến chức trên đường binh nghiệp và chính trị. Năm 1921, ở tuổi 42, ông được chỉ định làm hiệu trưởng Đại học Cộng sản ở Petrograd, một chức vụ đầy uy tín mà ông giữ trong ba năm sau đó. Năm 1924 ông trở thành người đứng đầu Văn phòng Báo chí của Ủy ban Trung ương ; và năm sau đảm nhiệm Trưởng Phòng Nghiên cứu Lịch sử. Không tệ cho một người chỉ mới học bốn năm ở trường. Kanatchikov trở thành một trong những chuyên viên số 1 của đảng trong chiến dịch chống bọn Trotsky : Lịch sử của sự Lệch Lạc ( 1924 ) của ông trở thành chuẩn mực công kích Trotsky ; và suốt những năm 1920 ông cho sinh ra hàng loạt những tác phẩm chặt chém tựa như. Nhưng hoạt động giải trí này không cứu sống được ông thoát khỏi đội hành quyết của Stalin trong cuộc đấu đá của y với những người Bôn-se-vich kỳ cựu. Năm 1926 Kanatchikov về phe ‘ chống đối cánh tả ’ của Zinoviev và Kamenev, chỉ trích những chủ trương của Stalin và Bukharin trên cơ sở ( và điều này có ý nghĩa với Kanatchikov ) rằng chúng quá nhân nhượng so với giới nông dân. Vì sự ‘ rơi lệch ’ này ông bị trừng phạt phải công tác làm việc ở Prague với tư cách thông tin viên cho TASS. Hai năm sau ông được phép quay trở lại Nga sau khi viết một bức thư kể khổ gởi cho Ủy ban Trung ương trong đó ông thú nhận là mình mắc phải những ‘ lỗi lầm chính trị ’. Sự hậu thuẫn nồng nhiệt của ông cho chủ trương tập thể hóa – cái Kết luận hài hòa và hợp lý cho việc ông chối bỏ nước Nga nông dân lỗi thời – khiến ông trong thời điểm tạm thời được xem là tái tạo tốt. Năm 1929 ông được chỉ định làm trưởng chỉnh sửa và biên tập tờ báo Văn chương vừa mới xây dựng, tuần san của Thương Hội Nhà văn Xô-Viết. Trong vài năm sau đó ông viết một loạt những tập san đảng hậu thuẫn Stalin, nhờ đó ông được thưởng một nhà ở lớn hơn, tổng thể những bổng lộc thường lệ và được tăng lương đều. Nhưng ở nước Nga của Stalin mọi đảng viên đều bị ám ảnh bởi quá khứ của mình nên từ cuối năm 1935, khi Stalin thực thi việc xóa khỏi bọn Zinoviev, ngôi sao 5 cánh Kanatchikov một lần nữa rơi đài. Ông bị bắt vào năm 1936 và bị phán quyết 8 năm khổ sai ở Gulag. Như rất nhiều nạn nhân của vụ Đại Thanh Trừng, ông khẩn khoản xin Stalin can thiệp và khoan hồng ông mà không biết rằng chính Stalin là người ra lệnh bắt. Kanatchikov Giao hàng nửa án tù thì mất vào năm 1940 .
Cuộc sống lưu vong so với Gorky là một cực hình. Trong khi không sống được ở Nga, ông cũng không hợp với lối sống quốc tế. Ông nhớ nước Nga nhưng chán ngấy nó để trở về. Từ Berlin, Gorky lang bạt qua những thị xã nghỉ ngơi của Đức và Czechoslovakia trước khi dừng chân ở Sorrento thuộc Ý. ‘ Không, tôi không hề về Nga, ’ ông viết cho Rolland vào năm 1924. ‘ Tôi thấy mình như người vô tổ quốc. Ở Nga tôi sẽ là quân địch của mọi thứ và mọi người, giống như đập đầu vào bức tường gạch. ’
Mặc dù ông luôn luôn chống so với chủ trương độc tài Bôn-se-vich, ông cũng tìm cách biện minh nó như thể phương thuốc chữa thiết yếu cho bản năng vô chính phủ của giới nông dân. Trong Gorky là cả một sự nghịch lý. Việc ông hợp lý hóa chính sách Xô-Viết càng thêm điển hình nổi bật sau khi Lênin qua đời, điều khiến ông rất hụt hẫng. Gorky vừa yêu vừa hận Lênin, và mối quan hệ của họ giờ không hề cứu vãn được. ‘ Vâng, bạn thân mến, ’ Gorky viết cho Roland, ‘ cái chết của Lênin là một cú đấm nặng nề giáng xuống tôi. Tôi yêu quí ông ấy. Tôi yêu quí ông ấy với lòng phẫn nộ. ’ Nina Berberova, người hiểu ông rõ trong những năm ở Berlin và Marienbad, sau này viết rằng cái chết của Lênin đã làm ông ‘ đầm đìa nước mắt ’ và ông không ngừng khóc suốt những tuần sau đó khi ông viết Hồi ký tán tụng ông. ‘ Gorky tràn ngập niềm ân hận, ’ Berberova nhớ lại. Ông ‘ nhìn nhận lại thái độ của ông so với Cách Mạng Tháng Mười và những năm đầu của chủ nghĩa Bôn-se-vich, so với vai trò của Lênin, và ông ta đúng còn Gorky thì sai. .. Hoàn toàn thành thật ông tin rằng cái chết của Lênin đã khiến ông mồ côi với toàn thể nước Nga. ’ Hồi ký về Lênin của Gorky là bước tiên phong ông hoà giải với những người kế vị Lênin ở điện Kremlin. Năm 1926, khi Dzerzhinsky chết, ông thậm chí còn còn ca tụng nhà lãnh dao Cheka ( ‘ một con người năng lực với trái tim nhạy cảm và một ý thức can đảm và mạnh mẽ về công lý ’ ). Vậy mà ông vẫn chưa chuẩn bị sẵn sàng để trở về Nga. Ắt hẳn ông sợ mình sẽ tìm thấy điều gì đó ở đó. Vì nước Nga trong tâm lý ông khi nào cũng hồng hào hơn nước Nga của thực tại. Ắt hẳn, những gắn bó trọn đời với những nguyên tắc của tự do cá thể và phẩm giá con người vẫn còn đủ sức giữ ông ở lại, đặc biệt quan trọng là một nghệ sĩ phát minh sáng tạo mà năng lượng sáng tác còn phụ thuộc vào vào những thứ tự do và tiện ích chỉ hoàn toàn có thể có ở trời Tây. Tác phẩm của ông nở rộ ở châu Âu, với The Artamonov Business, tiếp theo là hai tập tiên phong trong bộ Cuộc Đời của Klim Samgin, hai tiểu thuyết didactic lớn của ông, được viết giữa 1925 và 1928. Trong khi đó, ở Nga chính sách Xô-Viết đã lên list những tác phẩm ‘ phản cách mạng ’ – gồm có Plato, Kant, Ruskin, Nietzsche và Tolstoy — phải vô hiệu từ mọi thư viện. Gorky thịnh nộ với chủ trương kiểm duyệt này và mở màn viết một bức thư cho chính quyền sở tại từ bỏ quyền công dân Xô-Viết của mình. Nhưng rồi trong cơn giận ông đã xé bỏ bức thư : tuy khinh bỉ ‘ ma cà rồng niềm tin ’ của chính sách Xô-Viết, ông cũng không đành cắt đứt mối dây liên hệ với nó .
Cuối cùng, như với Brusilov, chính chủ nghĩa dân tộc bản địa Nga thời xưa tốt đẹp đã thuyết phục Gorky trở về nhà. Có một điều, ông không hề chịu được bọn di dân Nga – và họ cũng không chịu được ông. ‘ Đối với người Nga chúng tôi, ’ một người lưu vong ở Paris viết vào năm 1922. ‘ Gorky là một trong những kẻ phải chịu nghĩa vụ và trách nhiệm về đạo đức và chính trị cho những nỗi thống khổ lớn lao mà chính sách Bôn-se-vich đã mang lại cho xứ sở chúng tôi. Năm tháng sẽ qua đi, nhưng y sẽ không khi nào bị quên lãng ’. Di dân càng chống Xô-Viết, Gorky càng phản ứng bằng cách về phe với chính sách Xô-Viết. Hơn nữa, sự hưng thịnh của chủ nghĩa Phát xít ngay trong đất Ý ông chọn cư ngụ khiến Gorky bác bỏ mọi lý tưởng trước kia của mình – những lý tưởng tạo nên cơ sở cho việc ông chống đối người Bôn-se-vich, cho việc ông ca tụng châu Âu là lực lượng lịch sử dân tộc của tân tiến đạo đức và văn minh. Ông càng vỡ mộng với châu Âu Phát xít ông càng nghiêng về phía ca tụng nước Nga Xô-Viết là một mạng lưới hệ thống ưu việt hơn về mặt đạo đức .
Gorky trở lại Nga vào năm 1928. Sau năm chuyến đi nghỉ hè ông định cư ở đó mãi mãi từ năm 1932. Chế độ Xô-Viết nghênh đón sự trở lại của ông như một thắng lợi tuyên truyền lớn lao chống phương Tây. Vinh dự tới tấp trút xuống đứa con hoang : nào Huấn chương Lênin ; nào ngôi nhà của Riabuhinsky ở Moscow ; một bộ phim ba tập được triển khai về cuộc sống ông ; đường Tverskaia ở Moscow được đối tên Gorky ; và thành phố sinh quán Nizhnyi Novgorod được đặt tên lại là Gorkii. Tất cả những vinh dự này là nhằm mục đích mua sự hậu thuẫn chính trị của Gorky. Chế độ Xô-Viết mà Gorki chọn để trở về bị chia rẽ thâm thúy giữa những người hậu thuẫn Stalin và những người Hữu khuynh, như Bukharin, Rykov và Tomsky, chống đối những chủ trương cực đoan của Stalin về tập thể hóa và công nghiệp hóa. Thoạt đầu, Gorky chiếm một vị trí chính giữa, và rồi vị trí này khiến ông là một đích nhắm cho cả hai bên. Một mặt Gorky thấy những chủ trương của Stalin là cách duy nhất để nước Nga thoát khỏi quá khứ nông dân lỗi thời. Nhưng mặt khác ông không thích Stalin với tư cách một con người ( trong khi ông là bạn thân với Bukharin và Rykov ) và chống đối những chủ trương của y về văn học .
Viktor Serge, người từng gặp Gorky vào năm 1930, sau đó nhớ lại ông như một nhân vật trong một thảm kịch, người từng có lần là phát ngôn nhân chuyên phê phán chính sách Xô-Viết, giờ đây đã tự được cho phép mình phần nào im tiếng :
Chuyện gì xảy ra trong ông ? Chúng tôi biết rằng ông còn càu nhàu, rằng ông không tự do, rằng sự khe khắt là một góc nhìn của nỗi phiền muộn và chống đối. Chúng tôi bảo nhau : ‘ Có ngày ông ấy sẽ bùng nổ cho coi ! ’ Và đúng là ông đã bùng nổ, không lâu trước khi mất, sau cuối cũng đoạn tuyệt với Stalin. Nhưng tổng thể những người hợp tác với ông trong tòa soạn Novaia zhizri của năm 1917 đang biến mất vào tù và ông không nói gì. Văn học đang chết dần và ông không nói gì. . .
Nhưng thực sự thì phức tạp hơn nhiều – và trong chuyện này là thảm kịch sau cuối của Gorky. Không lâu sau khi ông về sống ở Nga vào năm 1932 ông nghĩ rằng có lẽ rằng mình đã sai khi ở lại Nga. Ông thấy mình ngày càng tỏ ra chống đối chính sách Stalin – nhưng cùng lúc ông không hề thoát ra khỏi đó. Ông đã trở thành một định chế Xô-Viết, ở đâu ông tới dân chúng cũng hoan hô ông, và mặc dầu cảm thấy mình là tù nhân của điều này, ông sẽ không và không hề trốn chạy lần nữa .
Trong những năm sau cuối này ở nước Nga Xô-Viết Gorky đã trở thành cái gai trong mắt của Stalin. Ông chống đối việc sùng bái Stalin và, sau nhiều lần thoái thác, sau cuối lấy hết can đảm và mạnh mẽ để khước từ lời ủy thác viết chân dung tiểu sử của Stalin như ông đã từng làm cho Lênin. Đọc giữa hai hàng chữ trong những bài viết công khai minh bạch của Gorky người ta hoàn toàn có thể phát hiện ra sự phê phán so với chính sách Stalin – những bài tiểu luận chống chủ nghĩa Phát xít của ông ví dụ điển hình, là lời phán quyết so với mọi hình thức độc tài toàn trị nào, ở châu Âu cũng như ở Liên bang Xô Viết. – trong khi người ta không hề bỏ lỡ sự miệt thị của ông so với Stalin trong những bài viết riêng tư còn để lại. Sau khi Gorky mất, một sổ tay lớn bìa bọc da được tìm thấy trong số đồ cá thể của ông trong đó ông so sánh Stalin với một ‘ con bọ chét quái đản ’ mà sức mạnh ‘ tuyên truyền và thôi miên của nỗi lo âu đã phóng to nó lên một kích cỡ không tưởng ’. Có chứng cứ cho thấy vào năm 1934 Gorky có dính líu đến một thủ đoạn chống Stalin với hai người cánh Hữu, Rykov và Bukharin, cùng với Yagoda, trùm NKVD, và Kirov, ông trùm đảng ở Leningrad, người bị ám sát vào năm 1934. Điều này có tương quan đến vụ sát hại con trai Maxim của Gorky, gần như là chắc như đinh theo lệnh của Stalin, vì Maxim hoạt động giải trí như người đưa tin giữa cha mình và Kirov. Nó cũng hoàn toàn có thể liên can đến vụ giết hại Kirov – cũng gần như chắc như đinh theo lệnh của Stalin – và hoàn toàn có thể đến vụ ám sát chính Gorky .
Những diễn biến về cái chết của Gorky vẫn còn là điều bí hiểm. Sức khỏe ông bị suy giảm nhiều năm rồi. Cùng với chứng bệnh phổi cũ còn có thêm list những bệnh khác, kể cả bệnh tim và cúm mãn tính. Năm 1936 là năm ông chạy đua để viết cho xong thiên anh hùng ca vĩ đại Cuộc đời của Klim Samgin trước khi chết. ‘ Kết thúc tiểu thuyết, kết thúc vai chính, kết thúc tác giả, ’ Gorky thổ lộ vào tháng 6. Sau đó không lâu, vào ngày 17, ông lên cơn sốt, mở màn khạc ra máu và ngày hôm sau thì mất. Những người ở bên ông những ngày cuối khai rằng Gorky chết một cách thông thường. Nhưng hai năm sau, trong một phiên tòa xét xử dàn dựng vào tháng ba 1938, hai bác sĩ của Gorky được tuyên là có tội giết người bằng cách cho thuốc không đúng loại và liều theo lệnh của Yagoda như thể một phần trong thủ đoạn chống quyền lực tối cao Xô-Viết trong đó Bukharin và Rykov được cho là đầu sỏ. Nhưng cũng hoàn toàn có thể Stalin chỉ sử dụng cái chết binh thường của nhà văn làm cái cớ để hủy hoại những quân địch của mình. Nhưng việc Gorky tương quan đến phe chống đối cũng chắc như đinh là nguyên do khiến Stalin muốn mưu sát ông. Rõ ràng là cái chết của ông xảy ra vào thời gian thuận tiện cho Stalin – đúng hai tháng trước phiên tòa xét xử dàn dựng xử Zinoviev và Kamenev mà Gorrky dự tính sẽ trình diện như một sự bịa đặt – và tất cả chúng ta đều biết điều gì tên đồ tể trong điện Kremlin sẽ làm khi có ai cản đường y. Nhiều năm sau người ta công bố rằng những bác sĩ có tương quan đến vụ giải phẫu pháp y Gorky đã tìm thấy những vết tích độc dược trong thi thể ông. Ekaterina, người vợ góa của Trotsky, trọn vẹn tin chắc là chồng bà đã bị đầu độc khi được hỏi về nguyên do cái chết của chồng mình vào năm 1963 ; và nhiều người Nga giờ đây đồng y với bà. Sự thật chắc rằng không khi nào được biết .
Gorky được an táng với vừa đủ nghi thức danh dự, với Stalin đứng vị trí số 1 lễ đưa tang. Đoàn người tuần hành qua Quảng trường Đỏ và tro cốt của nhà văn được cất giữ trong một ngăn trong bức tường điện Kremlin bên dưới lăng Lênin. Như vậy Gorky đã trở thành một định chế Stalinit .
* * *
Cách mạng Nga thực thi một thực nghiệm đại qui mô trong công cuộc phong cách thiết kế xã hội – có lẽ rằng là một thực nghiệm hoành tráng nhất trong lịch sử dân tộc nhân loại. Người ta hoàn toàn có thể cho rằng đó là một thực nghiệm mà loài người sẽ phải thực thi vào một lúc nào đó trong quy trình tiến hóa của mình, một đoạn kết hợp lý sau những nỗ lực lịch sử dân tộc của nhân loại vươn tới công bình và xã hội đại đồng. Sinh ra từ Thế Chiến I, khi mà châu Âu bị đưa tới bờ vực của sự tự hủy diệt, nó cũng là một cuộc thực nghiệm mà nhiều người tin là cần kíp vào lúc đó. Vào năm 1918 hầu hết những đảng xã hội chủ nghĩa Âu châu đều đồng quan điểm cho rằng chủ nghĩa tư bản và xung đột giữa những đế quốc chính là nguyên do nền tảng của cuộc chiến tranh và để ngăn cản một cuộc cuộc chiến tranh khác trong tương lai chúng phải bị quét sạch. Tóm lại, có vẻ như so với họ, quốc tế cũ đã tận số, và chỉ có chủ nghĩa xã hội, theo lời của Quốc tế Cộng sản, mới hoàn toàn có thể ‘ làm mới quốc tế trở lại ’ .
Cuộc thực nghiệm đã đi sai hướng một cách kinh khủng, không phải chính vì ác tâm của những lãnh tụ của nó, vốn phần đông đều ấp ủ những lý tưởng cao đẹp nhất lúc bắt đầu, mà chính do lý tưởng của chúng tự thân là ngoạn mục. Một số người hoàn toàn có thể nói rằng nó thất bại do tại Nga trong năm 1917 không đủ tăng trưởng để đi đến chủ nghĩa xã hội, nhất là không có sự hậu thuẫn của những xã hội công nghiệp tăng trưởng hơn. Do đó, theo quan điểm của họ, chính thực trạng lỗi thời và cô lập về mặt quốc tế của Nga đã đưa đến con đường chủ nghĩa Stalin thay vì tính lô-gic của chính mạng lưới hệ thống. Không hoài nghi gì, điều này có phần đúng. Không có người Bôn-se-vich nào vào năm 1917 đã kỳ vọng nước Nga Xô-Viết hoàn toàn có thể đứng riêng một mình – và thậm chí còn ít kỳ vọng nó sẽ sống còn nếu đi một mình. Việc họ chiếm quyền vào tháng 10 được dự kiến sẽ là tia lửa báo hiệu cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa sẽ nổ ra trên toàn châu Âu và hoàn toàn có thể trên toàn cõi thuộc địa của quốc tế. Khi cuộc cách mạng này không xảy ra, họ buộc lòng phải gật đầu một kế hoạch phòng thủ, tức đặt công nghiệp hóa lên trên mọi thứ khác. Và do tại những quy mô Xô-Viết khác nhau được thực nghiệm trong thời hạn qua thường dẫn đến cùng một kết cục thảm hại – mặc dầu chúng đã được vận dụng trong những hình thức cục bộ khác nhau và trong những thực địa khác nhau như ở Trung Quốc, đông-nam Á, đông Âu, Sahara Phi châu và Cuba – người ta chỉ hoàn toàn có thể Tóm lại rằng yếu tố nền tảng của nó là ở những nguyên tắc nhiều hơn là sự kiện ngẫu nhiên .
Một nhà nước, dù to lớn cỡ nào, không hề biến nhân dân thành những con người bình đẳng hoặc tốt đẹp hơn. Tất cả điều nó hoàn toàn có thể làm là đối xử với công dân của mình công bình, và ra sức bảo vệ rằng những hoạt động giải trí tự do của họ được khuynh hướng đến điều tốt đẹp phổ quát. Sau một thế kỷ bị khống chế bởi chủ nghĩa toàn trị kép là chủ nghĩa Cộng sản và Phát xít, ta chỉ hoàn toàn có thể hy vọng rằng bài học kinh nghiệm này đã được học. Khi buớc vào thế kỷ 21 tất cả chúng ta phải ra sức củng cố nền dân chủ của mình, vừa là một suối nguồn của tự do vừa là suối nguồn của công bình xã hội, không khéo rằng những bọn bất mãn và vỡ mộng sẽ lật đổ nó nó một lần nữa. Không có gì chắc như đinh khi hấp tấp vội vàng Kết luận những xã hội dân sự sinh ra từ khối Xô-Viết trước đây sẽ tìm cách bắt chước quy mô dân chủ Tây phương. Đây không phải là lúc để những khu vực cấp tiến-dân chủ phương Tây mừng quýnh ăn mừng sự sụp đổ của Liên bang Xô-Viết .. Những người Cộng sản cải cách ( và không cải cách ) hoàn toàn có thể làm tốt trong những kỳ bầu cử và thậm chí còn hoàn toàn có thể được bầu để nắm lại quyền lực tối cao – chừng nào mà quần chúng thông thường còn lãnh đạm với mạng lưới hệ thống chính trị và cảm thấy bản thân mình còn ở bên ngoài những quyền lợi mà chủ nghĩa tư bản đang mở ra đem lại. Có lẽ điều đáng lo ngại hơn, chủ nghĩa dân tộc bản địa độc đoán ( chuyên quyền như Nga : ND ) đã mở màn lấp đầy khoảng trống mà sự sụp đổ của chủ nghĩa Cộng sản để lại, và theo một phương pháp đã phát minh sáng tạo lại nó, không riêng gì theo nghĩa là những người theo chủ nghĩa dân tộc bản địa thời nay hầu hết là những người Cộng sản cải cách, mà cũng theo nghĩa là những ngôn từ kinh hoàng của họ với lời lôi kéo kỷ luật và trật tự, lời lên án đầy phẫn nộ những bất công do sự tăng trưởng của chủ nghĩa tư bản gây ra, và sự chối bỏ phương Tây sặc mùi bài ngoại, bản thân cũng chính là rập khuôn theo truyền thống cuội nguồn Bôn-se-vich .
Bóng ma của năm 1917 vẫn chưa nằm xuống yên nghỉ .
HẾT

Mọi Người Cũng Xem   20 Câu hỏi thường gặp về sản phẩm của Oriflame.

Chia sẻ:

Thích bài này:

Thích

Đang tải …

Source: https://moki.vn
Category: Là gì

Give a Comment